قنبيل

در اغلب كتب طب سنتى با نام «قنبيل» نام برده شده است. صاحب قرابادين كبير معتقد است كه معرب «كنبيلاى فارسى» است. گردى است قرمز كه از گياهى گرفته مىشود كه گياه آن را به فرانسوى Rottliere des teinturiers وKamala و به انگليسى Kamala tree گويند. گياهى است از خانوادۀ Euphorbiaceae ، نام علمى آن Mallotus philippinensis Muell. Arg. مىباشد. در بعضى مدارك از جمله در اسناد گياهشناسى امريكايى نام آن را Mallotus philippensis) Lamk. (Mull. Arg.

ذكر مىكنند. نامهاى مترادف آن Croton philippinensis Lam. و Rottleria tinctoria Roxb. مىباشند.

توضيح: در برخى از مدارك گياهشناسى براى نام فارسى درخت كامالا، «قنبيل» و «ورس» ذكر شده است، ولى طبق آنچه كه در مخزن الادويه آمده است ورس و قنبيل نام دو چيز مختلف است و با توجه به مشخصات و خواص كرمكشى كه براى گرد كامالا يا قنبيل در مدارك طب سنتى ايرانى و منابع خارجى ذكر مىشود و به علاوه در بحث سرخسها نيز در اين كتاب، قنبيل از نظر خاصيت كرمكشى جانشين سرخس ذكر شده است، به نظر مىرسد كه نام گرد كامالا، قنبيل باشد و ورس نام گياه ديگرى است كه با گياه توليدكنندۀ گرد كامالا متفاوت است. پارسا نام آن را قنبليله نوشته است.

مشخصات

قنبيل درختى است كوچك به بلندى كمتر از u200a١٠u200a متر، برگهاى آن كامل بيضى، خشن بىكرك و به رنگ سبز. گلهاى آن دو پايه ميوۀ آن به شكل چهاروجهى كوچك به قطر حدود يك سانتىمتر و پوشيده از غبارى قرمزرنگ كه تارهاى غدهاى مىباشند.

اين تارها مركب از سلولهاى ترشحى هستند كه سلول انتهايى تار كمى برجسته است و در آن مواد ترشحى جمع مىشود. قسمت قابل مصرف اين گياه در درمان بيمارىها، اين مادۀ ذخيرهاى ترشحى ميوۀ درخت است كه آن را گرد كامالا نامند. به عبارت ديگر گرد كامالا از غدهها و تارهايى كه سطح ميوه را پوشانيدهاند تهيه مىشود.

اين درخت در مناطق گرم عربستان، حبشه، هند، سيلان و استراليا مىرويد. از وجود آن در ايران تاكنون گزارشى نداريم.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى وجود مادۀ عامل روتلرين ^u200a١u200a، ايزوروتلرين ^u200a٢u200a، رزين، كمى اسانس و يك موم در گرد كامالا تأييد شده است ]G. I. M. P[ .

مادۀ عامل اصلى در گرد كامالا مادۀ روتلرين و در درجۀ بعدى ايزوروتلرين است كه ضد كرم و كرمكش مىباشند [خورانا و موتيوالا]. از حل كردن روتلرين در يك محلول قليايى براى رنگ كردن ابريشم به رنگ زرد آجرى استفاده مىشده است.

خواص-كاربرد

گياه قنبيل شايد معروفترين و گستردهترين درختى است كه در تمام خطۀ از جنوب چين تا گينۀ جديد، استراليا و هندوستان در طب سنتى مورد مصرف و شناخته شده است. در هند از گرد كامالا كه از غدهها و تارهاى روى ميوه به دست مىآيد و مادۀ تلخى است به عنوان ضد كرم و مسهل قوى و براى قطع خونريزى استفاده مىشود.

در چين از جوشاندۀ برگها و ميوۀ آن براى رفع سرماخوردگى استفاده مىشود [كلكسيونلو]. در شبهجزيرۀ مالايا از جوشاندۀ برگهاى آن براى جلوگيرى از خيس كردن شبانۀ بستر به بچهها داده مىشود [بركيل و هانيف]. از گرد كامالا كه از غدهها و تارهايى كه ميوه را پوشانده به دست مىآيد، قرنهاست كه به عنوان كرمكش استفاده مىشود [ليو]. بخصوص براى كشتن تيپورم مؤثر است [سادبك]و در عين حال مسهل نيز مىباشد [راجر]. در سند ديگرى آمده است كه براى كشتن كرم كدو بخصوص نوع بوترى سفال نيز مفيد است و چون خاصيت مسهلى دارد ديگر احتياج به خوردن مسهل ديگرى نمىباشد. مصرف زايد بر حد مجاز كه پزشك تجويز كرده عكسالعمل شديد اسهالى ظاهر مىكند و بايد در خوردن آن جانب احتياط مراعات شود. به همين دليل مصرف دارويى آن رو به كاهش است و در صورتى كه به تجويز پزشك مصرف آن ضرورى تشخيص داده شود، بايد با احتياط و به قدر مجاز طبق نظر پزشك خورده شود.

در هند براى گرد كامالا از طريق خوردن، خاصيت ضد آبستنى قايل هستند و عامل ضد بارورى آن را روتلرين مىدانند. قنبيل از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است و در مورد خواص آن معتقدند كه خيلى قابض است و اگر u200a٨u200a-u200a۴u200a گرم از آن را ساييده و با داروهاى مناسب بخورند اقسام كرم معده و روده بخصوص كرم كدو را كشته و با خاصيت مسهلى كه دارد خارج مىسازد. قنبيل مضر رودهها مىباشد و لذا بايد با كتيرا و شيح ارمنى خورده شود و براى دهانۀ معده نيز مضر است و از اين نظر بايد با مصطكى و انيسون خورده شود. جانشين آن از نظر اين خواص ترمس و برنگ كابلى پوست گرفته و سكبينج مىباشد. پاشيدن گرد نرم ساييدۀ آن براى خشك كردن جراحت و التيام آنها، براى كچلى و جرب مرطوب نافع است و اگر قبلا موضع را با روغن گل بخصوص در موارد كچلى و جرب روغنمالى كرده و پس از آن گرد كامالا را مصرف كنند، بيشتر مؤثر است. گرد كامالا قرمزرنگ و سنگين است، در آب حل نمىشود ولى در الكل حل مىشود و رنگ نارنجى حاصل مىشود.