بقم

در كتب طب سنتى با نامهاى عربى آن «بقم» و «بقم اسود» و چوب آن را «خشب البقم» ذكر مىكنند و دانۀ آن كه مصرف دارويى دارد به فارسى «چشم خروس» و در كتب طب سنتى «عين الديك» مىنامند. به فرانسوى Campecheو Bois de campeche و Bois de sang و به انگليسى Logwood و Peachwood و Indian dye wood و Campeachy tree ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Leguminosae تيرۀ فرعى Caesalpinaceae ، نام علمى آنHaematoxylon campechianum L. مىباشد.

مشخصات

بقم درختچهاى است كه از چوب آن مادۀ قرمزرنگى گرفته مىشود كه رنگ باثباتى براى ابريشم و پشم و در درجۀ دوم براى پنبه مىباشد. شاخههاى درختچۀ بقم تيغدار و برگهاى آن مركب با u200a۴u200a-u200a٣u200a جفت برگچه، هر برگچه به شكل قلب، كوچك و دايمى است. بلندى درختچه u200a١٢u200a-u200a٨u200a متر مىباشد. گلهاى آن زردرنگ و ميوۀ آن نيام به رنگ مايل به سرخ، مدور كه پس از رسيدن از وسط باز مىشود و در آن u200a٢u200a-u200a١u200a دانه قرار دارد. رنگ ميوه پس از رسيدن به سياهى متمايل مىگردد و طعم آن شيرين است.

دانۀ آن نيز داراى خواص طبى است و به چشم خروس معروف است. درخت بقم بومى مكزيك، خليج Campecheمىباشد و در هندوراس نيز مىرويد و بتدريج به ساير مناطق امريكاى مركزى نيز راه يافته است و در حال حاضر در هند نيز وجود دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى از مغز چوب درختچۀ بقم مادۀ رنگى قرمز خونى به نام هماتين ^u200a١u200aكه بعدها به هماتوكسيلين ^u200a٢u200aتغيير نام يافت جدا شده است. به علاوه در چوب و دانههاى اين درختچه مقدار زيادى تانن و رزين و كوئرستين وجود دارد. برگهاى اين درختچه داراى كوئرستين، تانن، الاجيك اسيد و ميريستين ^u200a٣u200aمىباشد و به علاوه اتيلگالات ^u200a۴u200aكه نوعى آنتىبيوتيك است در آن مشخص شده است. هماتوكسيلين مادهاى است بدون ازت، چند حلقهاى كه در آب جوش و الكل و اتر حل مىشود. اگر آن را به يك محلول قليايى اضافه كنند به رنگ آبى بنفش درمىآيد.

خواص-كاربرد

مغز چوب بقم از نظر طبيعت طبق رأى حكماى طب سنتى خيلى گرم و خيلى خشك و بسيار قابض است.

از نظر خواص معتقدند كه خاكاره و گرد چوب آن براى التيام زخمهاى كهنه، جراحتهاى تازه، قطع خونريزى، خشك كردن جراحتهاى مرطوب و چركدار مفيد است و شستن صورت با آب آن موجب نيكويى رنگ چهره و كمپرس كردن مفاصل با آب آن موجب تقويت مفاصل است. خوردن u200a٢٠u200a گرم آن آنقدر خشكى و يبوست مىآورد كه مهلك است و علاج آن برگرداندن و قى كردن آن است. مصرف خيلى كم آن براى رفع اسهالهاى مزمن و شكمروش مفيد است، ولى توصيه اين است كه به هر حال در استعمال داخلى مصرف نشود و خورده نشود.

چوب بقم به شكل قطعاتى به طول u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a٣u200a/u200a١u200a متر به بازار مىآيد كه قسمت بيرونى چوب كنده شده و فقط درون چوب باقى مانده است، هر قطعه به وزن u200a۵u200a كيلوگرم و بيشتر ممكن است باشد. رنگ سطح خارجى آن قهوهاى و مغز آن قرمز مايل به زرد و يا خاكسترى روشن است.

دانۀ ميوۀ بقم يا چشم خروس نيز گرم و خشك است ولى خشكى آن كمتر از چوب آن است. رنگ دانه سرخ، براق و پهن و در مورد خواص آن معتقدند كه مقوى، مفرح است و براى تقويت نيروى جنسى و توليد اسپرم بسيار نافع است و بخصوص در پيران اثر رضايتبخش دارد. براى گرممزاجان مضر است و از اين نظر بايد با گشنيز خورده شود.

مقدار خوراك آن تا u200a۵u200a گرم است كه در شير تازه و يا ترنجبين خيسانده و با كرۀ گاوى يا گوسفندى خورده شود.

در هند جوشاندۀ خردۀ چوب حاصل از درون چوب درختچه تونيك و قابض و براى قطع اسهال مزمن و سؤهاضمههاى ناشى از ضعف مصرف مىشود. جوشاندۀ آن براى رفع ترشحات سفيد مهبل يا لوكوره مفيد است.