نيل

به فارسى «نيل» و «نيل پر طاووسى» و «لاجورد» و در كتب طب سنتى با نام نيل آمده است. مادهاى است آبىرنگ لاجوردى كه از برگ گياه نيل گرفته مىشود. به فرانسوى و انگليسى Indigo و گياه آن به فرانسوى Indigotier وIndigotier franc.

و Indigotier des teinturiers و به انگليسى Indigo گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Leguminosae تيرۀ فرعى Papilionaceae ، نام علمى آن Indigofera tincotoria L. مىباشد.

مشخصات

نيل گياهى است دوساله يا چندساله، ساقۀ پرشاخۀ آن به بلندى تا u200a۵u200a/u200a١u200a متر مىرسد. برگهاى آن پرى مركب فرد معمولا u200a١٩u200a-u200a١١u200a برگچه دارد در بعضى موارد تعداد برگچهها كمى كمتر يا بيشتر است. هر برگچه كوچك، بيضى و نوكتيز است.

گلهاى آن به شكل سنبل يا خوشه به رنگ صورتى يا ارغوانى مىباشد. ميوۀ آن نيام و غلاف آن خميده و دراز، استوانهاى يا با مقطع مثلث است.

گياه نيل علاوه بر اينكه به عنوان دارو در پزشكى مستعمل است براى توليد رنگ نيل طبيعى نيز كاشته مىشود. نيل مادهاى است رنگين به رنگ آبى لاجوردى بسيار زيبا كه قرنهاست بشر آن را شناخته و براى رنگرزى پارچههاى ابريشمى، پنبهاى، پشمى و همچنين در نقاشى و آبى كمرنگ نمودن چلوار مصرف مىشود.

زادگاه اين گياه مشرق شبهقارۀ هندوستان و بنگال شرقى است و در مناطق حارۀ آسيا و افريقا و امريكا و مالزى و جامائيكا نيز انتشار دارد. در مناطق حاره و نيمهحاره محصول خوب مىدهد، ولى در مناطق معتدله نيز مىرويد ولى محصول غنى نمىدهد.

بين ارقام مختلفۀ گياه نيل، معروفتر از همه كه بيش از ساير ارقام كاشته مىشود چون محصول فراوان مىدهد، گونۀI. tinctoria L. و پس از آن در درجۀ دوم I. argentea L. است كه به فرانسوى Indigotir argente گويند. اين دو رقم مرغوبترين نيل دنيا را مىدهند. اغلب گياهشناسان اين دو رقم را گونههاى مترادف مىدانند. سرانجام در درجۀ بعدى نيل جامائيكا و نيل سنگال است. تكثير گياه نيل از طريق كاشت بذر آن انجام مىشود و چون غنىترين ميزان محصول، در برداشتهاى سال اول است بنابراين بايد هرساله كاشته شود و مزرعه تجديد شود تا حداكثر محصول برگ و ساقه از مزرعه به دست آيد. در شرايط اقليمى معتدله بذر را در اوايل بهار بايد كاشت ولى در مناطق نزديك استوا مثلا در مصر معمولا در تير و مرداد مىكارند.

براى كاشت u200a١٠u200a-u200a٨u200a كيلوگرم و يا كمى بيشتر بذر در هكتار كافى است كه بذر آن را روى خطوطى به فاصلۀ u200a۶٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر و فاصلۀ بوتهها u200a٣٠u200a سانتىمتر بكارند.

آبيارى متعددى لازم دارد. برداشت آن با قطع بوتهها از كف زمين يا از u200a١٢u200a-u200a١٠u200a سانتىمترى خاك انجام مىشود. معمولا اولين برداشت u200a٣u200a-u200a٢u200a ماه پس از كاشت بذر و پس از آن بهطور متوسط هريك ماه مىتوان يك چين ديگر برداشت كرد. بهترين موقع برداشت برگ و ساقه، وقتى است كه گلها كاملا ظاهر شده باشند. در هر سال u200a۴u200a-u200a٣u200a چين بهطور كلى مىتوان برداشت نمود كه u200a۴٠u200a-u200a٣٠u200a تن ساقه و برگ سبز مىدهد كه از آن u200a١۵٠u200a-u200a١٢٠u200a كيلوگرم نيل گرفته مىشود.

براى گرفتن نيل برگ و شاخهها را به مدت u200a٢۴u200a ساعت در آب خيس كرده و پس از آن u200a١۵u200a-u200a١٠u200a دقيقه خوب به هم مىزنند زيرا مادۀ عامل و رنگى نيل كه انديگوتين ^u200a١u200aمىباشد، ما دام كه در داخل شاخه و برگ گياه است، مادهاى بىرنگ است ولى همينكه در مجاورت هوا قرار گرفت در اثر اكسيده شدن به رنگ لاجوردى درمىآيد. پس از آن مايع به دست آمده را خشك كرده و نيل را به دست مىآورند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در تمام اندام گياه نيل گلوكوزيد انديكان ^u200a١u200aيافت مىشود.

مادۀ عامل نيل انديگوتين نام دارد كه به فرانسوى آن را Indigo bleu و به انگليسى Indigo blue گويند. فرمول خام شيميايى آن Cu200a١۶u200aHu200a١٠u200aOu200a٢u200aNu200a٢u200a مىباشد كه معمولا مخلوط با مواد ديگرى در برگ و شاخههاى گياه نيل وجود دارد. انديگو نيل طبيعى است كه از گياه گرفته مىشود و نيل را بهطور مصنوعى در صنعت بر مبناى نفتالين نيز تهيه مىنمايند.

خواص-كاربرد

در هند از شيرۀ برگهاى گياه نيل براى پيشگيرى بيمارى هارى يا ترس از آب استفاده مىشود. عصارۀ گياه را براى كنترل بيمارى صرع و اختلالات عصبى و همچنين در موارد برونشيت مىخورند. استعمال خارجى آن براى بهبود زخمهاى كهنه و بواسير مفيد است ]G. I. M. P[ .

در چين از گياه نيل براى معالجۀ بيمارىهاى كبد و اسهال خونى استفاده مىشود [تاناكا-اوداشيما]. از ريشۀ گياه به عنوان مدر و براى رفع ترشحات مخاطى بخصوص ترشحات سوزاكى از مجارى ادرار مصرف مىشود [مىنات]. گياه براى معالجۀ خونريزى و كزاز ^u200a٢u200aبه كار مىرود [فوكود]. به علاوه مشهور است كه از تشنج و جيغ زدن و گريه كردن بچه در شب جلوگيرى مىنمايد [فوكود]. در مشرق چين برگهاى لهشدۀ گياه بهصورت ضماد براى معالجۀ جوش و كورك و همچنين به صورت كمپرس براى كاهش تب به كار مىرود [بركيل]. در فيليپين از جوشاندۀ ريشۀ آن در استعمال داخلى براى رفع سنگ كليه مىخورند، و دمكردۀ ريشۀ آن ضد سم و براى مسموميتهاى ارسنيكى اثر مفيد دارد [كوئى زمبينگ].

در هندوچين پمادى از برگ نيل و زردچوبه درست كرده روى عضو ضربخورده و ملتهب مىگذارند و در بيمارىهاى پوستى و جرب كاربرد دارد [د-لانسان].

و اما از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى ايران نيل گرم و خشك است و در مورد خواص آن معتقدند كه خونريزى را بند مىآورد و براى جلوگيرى از اخلاط خونى سينه مفيد است. اگر دودهم گرم گرد نيل با داروهاى مناسب خورده شود براى رفع سرفه شديد اطفال كه از شدت سرفه قى مىكنند، نافع است و براى رفع درد سينه و كليه و همچنين با داروهاى مناسب براى زخمهاى ريه نافع است و اگر با فلوس خورده شود براى استسقا و اگر با سكنجبين خورده شود، براى طحال مفيد است. اگر نيل را با آب بسايند و بر ناف اطفال بمالند مانند مسهل عمل مىكند و اگر به پشت آلت تناسلى اطفال بمالند ادرار كه بند آمده باز مىگردد. ضماد آن براى زخمهاى بد و التيام جراحتهاى كهنه نافع است.

اگر محلول آن در آب گرم تهيه و به موضع ماليده شود، براى تسكين درد بواسير مؤثر است. البته قبل از ماليدن بايد موضع را با آب بارهنگ و عسل بشويند. نيل براى ريه مضر است از اين نظر بايد با عسل خورده شود. مقدار خوراك آن در استعمال داخلى خيلى كم و كمتر از ربع يك گرم است. وجود انديگو در نيل موجب سميت آن است و حتى به مقدار نيم گرم آن نيز در استعمال داخلى مسموم مىكند، بنابراين مصرف داخلى آن بايد زير نظر پزشك باشد. از برگهاى درختچه نيل براى تهيه «رنگ حنا» نيز استفاده مىشود.

شمل

درختچۀ كوچكى است نقرهاىرنگ كه بومى مناطق جنوبى ايران و بلوچستان مىباشد. نام محلى آن در بلوچستان «شمل» است. از برگهاى آن نيل، وسمه و رنگ سياه استخراج مىشود. اين گياه از خانوادۀ Leguminosae تيرۀ فرعىPapilionaceae است. نام علمى آن Indigofera argentea L. و مترادفهاى آن I. indica Lam. و I. tinctoria Forsk.مىباشد.

خواص-كاربرد

ريشۀ برگهاى آن تلخ و تونيك و دانههاى آن كرمكش است.

دكتر شليمر معتقد است كه جوشانده برگ نيل در موارد مسموميت ترياك قىآور بسيار مؤثرى است و تخم گياه داروى مؤثرى در مورد بيمارى نزول آب سياه ناقص در چشم ^u200a١u200aو يا براى آغاز نزول آب سياه تام در چشم ^u200a٢u200aمؤثر است.