دند

در كتب طب سنتى با نامهاى «دند» ، «حب السلاطين» و «حب الملوك» آمده است.

دانۀ ميوۀ درختچهاى است كه درختچۀ آن را «بيد انجير ختائى» و «خروع صينى» نامند. به فرانسوى Croton وCroton cathartique و به انگليسى Tiglium و Purging croton و Croton oil Plant گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ فرفيون Euphorbiaceae ، نام علمى آن Croton tiglium L. و مترادف آن Tiglium officinalis Kl. مىباشد.

مشخصات

بيد انجير ختائى درختچهاى است به بلندى حدود u200a۴u200a متر. برگهاى آن بيضى، نوكتيز و دندانهدار است. برگهاى قسمت پايين ساقه كمى گرد و قلبىشكل مىباشد.

گلهاى آن كوچك، معطر، به صورت خوشهاى و دو نوع نر و مادۀ آن معمولا روى يك پايه قرار دارند. ميوۀ آن پوشينه در ابعاد يك فندق كه در داخل آن معمولا u200a٣u200a عدد دانه جاى دارد. اين دانهها كه دند ناميده مىشوند، داراى مقدار زيادى روغن است و اين روغن مسهل بسيار قوى مىباشد. مستعمل در طب سنتى دانه و روغن دانه گياه است و هر دانه در ابعاد يك پستۀ كوچك است كه داراى غشاى نازكى بوده و در داخل غشا مغز دانه قرار دارد. مغز شامل دو قطعۀ به هم پيوسته است مانند بادام.

مغز دند اگر تازه باشد سفيد است و وقتى كمى كهنه شد زردرنگ و اگر خيلى كهنه باشد سياهرنگ مىشود و اگر دند پوست گرفتهشده مدتى باقى مانده باشد اكسيده شده و فاسد مىشود و مصرف آن مسموميت ايجاد مىنمايد.

بيد انجير ختائى بومى چين است و در هندوستان در بنگاله و سنجرستان نيز انتشار دارد. در ايران تا حال ديده نشده است. طعم دانهها ابتدا تلخ و سپس تند و سوزاننده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در مغز دانۀ گياه بيد انجير ختائى در حدود u200a۵٧u200a-u200a۵۵u200a درصد روغن ثابت يافت مىشود كه به نام روغن كروتون معروف است و تا حدود u200a٣u200a-u200a٢u200a درصد در اسيدهاى چرب اين روغن مواد سمى يافت مىشود.

روغن موجود در دانۀ دند در حدود u200a۴۵u200a-u200a٣٠u200a درصد كل دانه را كه شامل پوست و. . . است، تشكيل مىدهد. اگر روغن دند به پوست بدن ماليده شود نيز ممكن است اثر مسهلى آن ظاهر شود. در روغن دند يك رزين سمى يافت مىشود. علاوه بر مواد عامل دانه كه داراى خاصيت سوزندگى و تاولآور و مسهلى هستند و در جريان روغنگيرى وارد روغن مىشوند، مغز دانه داراى u200a٢u200a پروتئين سمى به نامهاى كروتون گلوبولين ^u200a١u200a، كروتون آلبومين ^u200a٢u200a، همچنين سوكروز ^u200a٣u200a، يك گلىكوزيد به نام كروتونوزيد ^u200a۴u200aو يك فيتوتوكسين ^u200a۵u200aبه نام كروتونين ^u200a۶u200aمىباشد. به علاوه مواد ازته نظير دى-ريبوز ^u200a٧u200aو ايزوگوانين ^u200a٨u200aنيز در دانۀ دند يافت مىشود و در تمام اندام گياه شيرابۀ تحريككننده و تاولآور وجود دارد، حتى در چوب آن.

در گزارش مطالعات و بررسىهاى ديگرى در مورد تركيبات شيميايى دانۀ دند چنين آمده است كه دانه و روغن دند هر دو سمى و تاولآور و مسهل قوى هستند. در دانه و روغن دند دو مادۀ فعال عامل وجود دارد كه يكى خاصيت مسهلى دارد ولى محرك نيست و دومى كه رزين است تحريككننده و تاولآور مىباشد [پتلو و چربوليز]. علاوه بر رزين سمى، روغن دند داراى اولئيك اسيد، آراشيديك اسيد ^u200a١u200a، لينولئيك اسيد، ميريستيك اسيد ^u200a٢u200a، استئاريك اسيد، پالميتيك اسيد، استيك اسيد، فورميك اسيد، مقدار كمى نيز از لوريك اسيد، تيگليك اسيد ^u200a٣u200a، بوتيريك اسيد و والريك اسيد مىباشد. در مغز دانۀ آن علاوه بر مواد فوق دو پروتئين سمى به نامهاى كروتون آلبومين و كروتون گلوبولين و سوكروز و يك گلىكوزيد به نام كروتونوزيد يافت مىشود.

گلىكوزيد آن لااقل در مقدار كم، اثر فيزيولوژيكى مضرى ندارد. در برگهاى آن هيدروژن سيانيد ^u200a۴u200aو يك ترىتريپنوئيد يافت مىشود [آرتور]. جديدا تصميم گرفته شده است كه روغن دند از مجموعههاى دارويى حذف شود، زيرا مصرف آن با احتمال زياد ضرر دارد ]M. P. E. SE. A[ .

طبق مطالعات جديد روشن شده است كه در تخم دند دو مادۀ عامل كه موجب رشد تومورها مىشود، يافت مىشود]S. G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

تمام اسناد و مدارك، خاصيت مسهلى بسيار قوى و سمى بودن دانه و روغن دند را تأييد مىكنند. اثر مسهلى هر قطره از روغن دند معادل اثر مسهلى u200a٣٠u200a گرم روغن كرچك است و در مصارف داخلى نبايد مصرف شود، بخصوص براى اشخاص مبتلا به التهاب روده، بيمارىهاى مثانه، زنان باردار و مبتلايان به بواسير، خوردن آن زيانآور حتمى است، ولى اگر اشخاص در غير موارد بالا به علت احتياج درمانى خاصى طبق تجويز پزشك لازم باشد مصرف كنند، معمولا يكى دو قطرۀ آن تقريبا كافى است كه مخلوط با روغن كرچك خورده شود، ولى بههرحال در رودهها توليد صدا مىكند و در ناحيۀ مقعد احساس سوزش مىشود، چون محرك و تاولآور است.

ماليدن آن روى پوست، پوست را قرمز مىكند و ادامۀ ماليدن موجب بروز تاول و تحريك شديد پوست مىشود، از اين خاصيت آن در بعضى موارد روماتيسم، سياتيك، ورم مفاصل و ذاتالريه استفاده مىشود.

در اين قبيل موارد براى اينكه اثر تحريكى آن كاسته شود در استعمال خارج نيز آن را با u200a١٠u200a-u200a۵u200a برابر وزنش روغن نظير روغن زيتون مخلوط كرده و سپس مىمالند.

اگر اين روغن رقيق شده روى شكم زير ناف ماليده شود، خاصيت مسهلى نشان مىدهد. از ريشۀ گياه در شبهجزيرۀ مالايا براى سقط جنين استفاده مىشود [گيملت].

و اما طبق نظر حكماى طب سنتى مغز دند از نظر طبيعت گرم و خشك است و سمى است. از نظر خواص معتقدند كه مقدار كم آن مسهل قوى بلغم، سودا، اخلاط غليظه سوخته از دماغ، مفاصل و اعماق بدن مىباشد و براى استسقا، يرقان، سنگ كليه و مثانه، درد پشت، لگن خاصره، ساقها، نقرس و خلاصه اكثر بيمارىهاى سرد نافع است. خوردن دانۀ دند براى اشخاص گرممزاج، خشك و لاغر و در مناطق گرم و در فصول گرما ممنوع است و جايز نيست. براى خوردن دند اولا بايد پوست آن گرفته شود و بعدا غشاى ميانى بين دو قسمت مغز نيز برداشته شود و u200a١٢u200a-u200a١٠u200a ساعت در آب ليموترش خيسانده شود و با كتيرا، برگ گل سرخ، نشاسته و كمى زعفران مخلوط شود. مقدار خيلى كمى مغز دند ممكن است در موارد لزوم خورده شود كه قطعا بايد با تجويز و زير مراقبت پزشك باشد. مقدار خوراك در اشخاص بزرگ و قوى u200a١u200a و حد اكثر u200a٢u200a عدد دانه است كه به ترتيبى كه دستور داده شده، پوست آن گرفته و تهيه شود و در ساير اشخاص تا نصف يك دانه و آنهم با ترتيبات فوق خورده شود. اگر دانه را بدون اينكه تدبير كنند يعنى بدون اينكه پوست آن را بگيرند و در آب ليموترش خيس كنند و با ساير داروهاى كمكى مخلوط نمايند، خورده باشند و يا زايد بر حد مجاز مصرف كنند، ايجاد عكسالعمل شديد و تحريك و قى و اسهال شديد مىنمايد. در اين قبيل موارد ضمن اينكه بايد به پزشك مراجعه شود، تا رسيدن پزشك بايد ماست و دوغ يا شير را با كره، روغن، شراب سيب، رب و داروهاى قابض بخورند.

بههرحال بهترين توصيه اين است كه:

اولا از خوردن دانۀ آن حتىالامكان بايد احتراز شود و اگر قصد مصرف به علت خاصى هست، زير نظر پزشك كه تجويز نموده از روغن دند كه فاقد پوست و ساير مواد دانه است، آنهم به مقدار حد اكثر u200a۵u200a سانتىگرم مخلوط با چند برابر وزن آن روغن كرچك استفاده شود.