فاخره

در بازار دارويى ايران و در كتب قديم با نامهاى «فاخره» ، «كبابه شكافته» ، «دهانباز» ، «دهانگشاد» ، «كبابه دهانگشاد» و «كبابه دهنشكافته» شناخته مىشود. در كتب طب سنتى با نام «فاغره» آمده است. در برخى كتب آن را «فارغه» نوشتهاند.

ميوۀ گياهى است كه گياه را نيز «فاغره» گويند. به فرانسوى آن را Clavalier و Clavalier poivre و Xanthoxyle و به انگليسى Tooth ache tree و پوست درخت را Zanthoxylum نامند. گياهى است از خانوادۀ Rutaceae داراى گونههاى مختلفى است كه نام علمى معروفترين آنها كه در طب سنتى مستعمل است عبارتاند از:

u200a١u200a. Zanthoxylum piperitum) L. (DC. كه بومى كره، شمال چين و ژاپن است و پرورش نيز داده مىشود.

u200a٢u200a. Zanthoxylum armatum DC. و مترادف آن Z. alatum Roxb. و Z. planispinum sieb. & Zucc. مىباشد. در هند مىرويد و در ساير مناطق خاور دور از جمله چين، هندوچين و تايوان انتشار دارد و مصارف دارويى وسيعى دارد.

u200a٣u200a. Z. nitidum) Roxb. (DC. و مترادفهاى آن Z. hirtellum Ridl. و Z. torvum F. Muell. و Fagara nitida Roxb.و Fagara piperita sensu Lour.

و Piper pinnatum Lour. مىباشد. اينگونه گياه را به انگليسى Toothache tree نيز مىگويند.

در اغلب مناطق خاور دور و جنوب شرقى آسيا انتشار دارد و به عنوان دارو مورد توجه است.

u200a۴u200a. Zanthoxylum avicennae) Lamk. (DC. و مترادف آن Z. clavaherculis sensu Lour. در افريقا مىرويد و در ساير مناطق خاور دور و جنوب شرقى آسيا و جنوب امريكاى شمالى انتشار دارد.

u200a۵u200a. Z. acanthopodium DC. در مناطق خاور دور و جنوب شرقى آسيا و امريكا انتشار دارد.

u200a۶u200a. Z. limonella) Dennst. (Alston و مترادف آن Z. rhesta DC. مىباشد.

در هندوستان مىرويد و در ساير مناطق خاور دور انتشار دارد.

u200a٧u200a. Z. budrunga Wall. كه مترادف آن Z. rhesta DC. و Fagara budrunga Roxb. مىباشد. در هندوستان مىرويد و در ساير مناطق خاور دور انتشار دارد.

u200a٨u200a. Z. gilletii) de willd. (Waterm. كه در مناطق افريقا از جمله در كامرون، ساحل عاج، ولتاى عليا مىرويد.

u200a٩u200a. Z. xanthoxyloides) Lam. (Waterm. در مناطق مختلفۀ افريقا از جمله در بنين، مالى، سنگال، گينه، غانا، ساحل عاج، شمال نيجريه: جنوب نيجريه و توگو انتشار دارد و به انگليسى Candle vood گفته مىشود.

مشخصات

بهطور كلى گياهان فوق به صورت درختچههايى هستند با برگهاى متناوب مركب، برگچهها در رديفهاى پرى فرد با ساقه درختچه تيغدار، چوب آن زردرنگ و كمى معطر مىباشد. ميوۀ آن كه مصرف دارويى دارد در ابعاد نخود تا نصف آن شكافته و در داخل آن دانۀ كوچكى مانند دانۀ فلفل سياه براق، معطر و خوشبو قرار دارد. اين ميوه را معمولا از هند و افريقا به ايران مىآورند و در بازار دارويى به نامهاى فاخره يا كبابه شكافته و يا ساير نامهايى كه در ابتداى اين قسمت ذكر شد عرضه مىشود.

مايرهوف مىنويسد كه نام اين گياه براى اولين بار در قانون ابن سينا آورده شده و در آن كتاب اضافه شده است كه آن را از يكى از بنادر افريقاى غربى در موزامبيك مىآورند و به همين دليل گياهشناسان قرن دهم هجرى آن را با نام ابن سينا ذكر كردهاند ( Fagara Avicennae يعنى فاغره ابن سينا) ، از يك گونۀ اين گياه به نامهاى فرانسوى Xanthoxyle frene و Frene amer d'Amerique و Bois piquant و Xanthoxyle massue d'Hercule كه نام علمى آنZanthoxylum americanum مىباشد، علاوه بر استفاده از خواص دارويى، يك مادۀ رنگى زردرنگ نيز از آن مىگيرند.

تركيبات شيميايى

در گونۀ Z. piperitum اسانس روغنى فرّار كه در بازار به روغن سانشو ^u200a١u200aمعروف است و در آن كزانتوكسيلين ^u200a٢u200a، كزانتوكسين ^u200a٣u200aو كزانتوكسينيك اسيد ^u200a۴u200aيافت مىشود. در آزمايشها نشان داده شده است كه در حيوانات خونگرم مادۀ كزانتوكسين نسبتا غير سمى بوده و مسموميت ايجاد نمىكند مگر اينكه داخل رگ تزريق شود كه در اين صورت مسموم مىكند. ماهىها بويژه در مقابل اين ماده حساسيت نشان مىدهند. مادۀ كزانتوكسين مانند سموم تشنجزا عمل مىكند، اگر دوز مصرف آن خيلى كم و پايينتر از مقدار مسمومكننده باشد، فشار خون را بالا مىبرد و تنفس را تسريع مىكند بدون اينكه روى قطر عروق خونى اثر بگذارد. اگر دوز مصرف آن زياد باشد در اثر ايجاد فلج مركز تنفسى منجر به مرگ مىشود. مادۀ كزانتوكسينيك اسيد داراى سميت كمترى است.

آقايان توميتا و ايشىئى، يك آلكالوئيد به نام ماگنوفلورين ^u200a۵u200aدر ريشههاى گياه پيدا كردهاند.

u200a٢u200a. در گونۀ Z. armatum در دانههاى گياه اسانس وجود دارد كه شامل ال-آلفا- فلاندرن ^u200a۶u200a، لينالول ^u200a٧u200aو سسكىترپن [سيمونسن و رو]مىباشد و در ريشههاى گياه آلكالوئيدهاى ديكتامنين ^u200a٨u200a، اسكيميانين ^u200a٩u200aو ماگنوفلورين وجود دارد [توميتا و ايشيئى].

u200a٣u200a. در گونههاى Z. avicennae و Z. limonella و Z. acanthopodium مواد اووديامين ^u200a١u200aو هايدروكسى اووديامين ^u200a٢u200aمشخص شده است [گوپينات].

u200a۴u200a. در گونۀ Z. budrunga u200a٢۴u200a/u200a٠u200a درصد آلكالوئيد مشخص شده و در پوست درختچه آلكالوئيدهايى از قبيل: بودرونگائين ^u200a٣u200au200a٠٠٢۵u200a/u200a٠u200a درصد و بودرونگائىنين ^u200a۴u200au200a٠٠۵u200a/u200a٠u200a درصد مشخص شده است ]G. I. M. P[ .

در گزارش ديگرى آمده است كه اسانس مغز ميوههاى رسيدۀ گياه داراى دلتا-ترپينن ^u200a۵u200a، دى-آلفا-فلاندرن ^u200a۶u200a،u200a۴u200a-كارن ^u200a٧u200a، بتا-پينن و دى-آلفا-دىهايدرو- كاروئول ^u200a٨u200a،u200a۴u200a-ترپينئول ^u200a٩u200aو دى ال-كارووتاناستون ^{u200a١٠u200a}مىباشد. در پوست ميوۀ آن يك مادۀ ضد باكترى وجود دارد. در پوست ساقۀ آن وجود مادۀ لوپئول ^{u200a١١u200a}مشخص شده است ]S. G. I. M. P[ .

u200a۵u200a. در گونۀ Z. acanthopodium اسانسى شامل لينالول، دىپنتن و سيناميك متيل استر ^{u200a١٢u200a}وجود دارد. در ميوۀ آن يك اسانس روغنى فرّار و يك مادۀ رزينى كه در دهان ايجاد احساس تحريك مىكند وجود دارد. اين مادۀ عامل موجد تحريك و خارش ممكن است مادۀ فاگاراميد ^{u200a١٣u200a}باشد. در بررسى آزمايشگاهى ديگرى آمده است كه اسانس روغنى دانههاى گياه شامل u200a۴٧u200a درصد دىپنتن و فلاندرن،u200a۵u200a/u200a٣٧u200a درصد لينالول،u200a۶u200a درصد سيترال،u200a٢u200a/u200a۶u200a درصد متيل سينامات و مقدار خيلى كمى اسيدهاى آزاد است.

خواص-كاربرد

u200a١u200a. گونۀ Z. armatum : در چين و تايوان و هندوچين از ميوۀ گياه به عنوان داروى ضد كرم معده استفاده مىشود [روا]. گرد ميوه را با سركه مخلوط كرده براى معالجۀ بيمارىهاى دندان و جرب تجويز مىكنند [روا]. گرد گياه حشرهكش است [چونگ كوئوتونونگ يائوچى].

از جوشاندۀ ريشۀ گياه براى معالجۀ گزش مار سمى مصرف مىشود و همچنين براى بيمارىهاى سيستم گوارش استفاده مىشود [ليو].

گرد دانههاى گياه را براى تقويت معده مىخورند [فوكود و پتلو]. اسانس آن خاصيت اسانس اكاليپتوس را دارد و به عنوان ضدعفونىكننده، ضد نزله و زايلكنندۀ بو مصرف مىشود [پتلو].

u200a٢u200a. در مورد گونۀ Z. nitidum

در چين از ميوۀ گياه براى تسكين درد دندان استفاده مىشود و براى معالجۀ آفتابزدگى، وبا و به عنوان داروى ضد كرم براى بچهها به كار مىرود [تاناكا و اوداشيما]. عصارۀ ريشۀ گياه براى معالجۀ خنازير، مارگزيدگى و نرم كردن سينه مصرف مىشود [هاو]. در تايوان از جوشاندۀ سرشاخههاى جوان سبز گياه به عنوان خنككننده و ضدعفونىكننده و ضد سرفه استفاده مىشود و غرغرۀ آن براى رفع التهاب گلو مصرف مىشود [ليو].

در هندوچين از ميوۀ آن به عنوان قابض، ضد كرم، بادشكن، معرق، محرك، تببر استفاده مىشود و براى معالجۀ نزله و قطع ترشحات مخاطى و خونريزى رحمى و تسكين روماتيسم و لومباگو تجويز مىشود. ريشۀ آن به عنوان معرق، تببر و قاعدهآور مورد توجه است. از برگهاى آن براى معالجۀ استسقا و كوليك استفاده مىشود.

در شبهجزيرۀ مالايا پوست لهشده و كوبيدۀ درختچه را در حفرۀ دندان براى تسكين درد دندان مىگذارند [بركيل و هانيف].

u200a٣u200a. در مورد خواص گونۀ Z. acanthopodium

در هند از ميوهها و از پوست درختچه به عنوان مقوى و تونيك و تببر و براى رفع سؤهاضمه و در مورد وبا تجويز مىشود از سرشاخههاى سبز گياه و ميوۀ آن براى رفع درد دندان، بادشكن و مقوى معده به كار مىرود.

u200a۴u200a. در مورد گونۀ Z. limonella و Z. budrunga

در هند از ميوۀ گياه كه معطر است به عنوان قابض، محرك، مقوى معده و رفع سؤهاضمههاى ناشى از ناراحتىهاى طحال و به شكل اسهال، مصرف مىشود.

مخلوط با عسل براى تسكين درد روماتيسم مىخورند. پوست ريشۀ گياه مسهل كليه مىباشد ]G. I. M. P[ .

در فيليپين جوشاندۀ پوست درختچه را مىخورند براى تسكين درد سينه مؤثر است آن را له كرده و مخلوط با روغن براى معالجۀ درد معده روى معده مىمالند و جويده و لهشدۀ آن را با مخلوط آب بزاق روى محل مارگزيدگى مىگذارند [گررو و كوئى زمبينگ].

u200a۵u200a. در مورد گونۀ Z. piperitum

در يادداشتهاى دكتر Motte جلد چهارم قسمت سوم آمده است كه در كره و چين و ژاپن از برگهاى گياه به عنوان پادزهر و ضد سم استفاده مىشود.

شيرۀ برگهاى تازۀ گياه را روى محل گزش حشره و بريدگى و خراش پنجه گربه مىمالند. پوست درختچه مقوى و تببر است. اگر ميوۀ آن بلعيده شود ممكن است براى معالجۀ گلمژه مفيد باشد.

مهمترين مصرف آن ضد كرم بودن آن است. پوست ميوۀ آن داروى بسيار خوبى است، معرق، ضد اسپاسم، ضد اسهال، مقوى معده و ضد كرم معده است. براى معالجۀ ناراحتىهاى ريه و برونشها و استسقا، اسهال، تكرر ادرار و هر نوع ناراحتى و بيمارى كه مقدارى مفرط ترشح آب در عوارض آن مطرح باشد، مفيد و مؤثر است. بايد توجه شود تجويز آن در مواردى كه بيمار داراى تب ناشى از ناراحتىهاى ريوى باشد ممنوع است.

اين دارو براى ازدياد نيروى جنسى مفيد است. از حبهاى گرد پوست ميوۀ آن كه با سركه درست شود براى جلوگيرى و قطع سكسكه داده مىشود. از پوست ميوۀ آن مخلوط با سركه براى رفع ناراحتىهاى دندان استفاده مىشود. دانههاى بدون پوست آن مدر است ولى ملين نيست و براى معالجۀ استسقا، ترشحات سفيد مهبل و ذات الجنب ^u200a١u200aتجويز مىشود. گرد پوست ميوۀ آن مخلوط با سركه در يك محلول لوسيون براى معالجۀ جرب مفيد است.

۶u200a. در مورد گونۀ Z. avicennae

در هندوچين از پوست بسيار تلخ اين گياه به عنوان يك تونيك عالى براى تقويت استفاده مىشود [پتلو].

در فيليپين از جوشاندۀ ساقههاى گياه براى تقويت معده و به عنوان ترياق و ضد سم مار مىخورند [گررو و كوئىزمبينگ].

u200a٧u200a. در مورد خواص گونۀ Z. gilletii

جوشاندۀ برگها و دانههاى گياه را در مورد طپش قلب مىخورند. پوست ساقۀ آن مخدر است و در موارد پشتدرد و ناراحتىهاى مجارى ادرار و تناسلى به صورت جوشانده مصرف مىكنند. مخلوط جوشاندۀ پوست درخت و دانههاى فلفل سبز را براى روماتيسم و لومباگو به كار مىبرند و گرد آن را در موارد آبله و سيفيليس گلو مصرف مىكنند، منظور گرد پوست اين گياه با دانههاى فلفل است. از پوست ريشۀ آن براى تسكين دنداندرد و در موارد سرطان مصرف مىشود.

u200a٨u200a. در مورد گونۀ Z. xanthoxyloides

از جوشاندۀ برگهاى آن به عنوان مسهل و زخمهاى جذام و تسكين درد دندان و قطع اسهال استفاده مىشود.

دمكردۀ سرشاخههاى جوان و يا جوشانيدۀ پوست درخت را در مورد دنداندرد در دهان مىگيرند.

از لهشدۀ پوست درخت براى تحليل ورم، تسكين دردهاى پس از زايمان (پوست در سركه) و روماتيسم از جوشاندۀ پوست در آب براى كنترل استسقا و از عصارۀ پوست در موارد ورم ملتحمه چشم و از ريشۀ گياه نيز مانند پوست براى تسكين دردهاى پس از زايمان و ناراحتىهاى معده و از گرد ريشه براى التيام زخم از جمله زخمهاى سيفيليسى و زخمهاى جذام و از جوشاندۀ ريشۀ گياه با غلات به عنوان تببر و از جوشاندۀ ريشۀ گياه به عنوان ضد كرم معده و از گرد نرم ريشۀ مخلوط با ادويۀ تند مانند فلفل در مورد دندان كرمخورده و از جوشاندۀ پوست ريشه براى تسكين درد دندان و دردهاى سرطانى استفاده مىشود.

اما طبق نظر حكماى طب سنتى ايران فاخره گرم و خشك است. ابو على سينا معتقد است كه خيلى گرم و خشك است. در مورد خواص آن معتقدند كه ميوههاى آن بسيار محلل و قابض مىباشد. خوردن آن براى امراض سرد دماغى مانند جنون و تحليل بادهاى غليظ نافع است. و بوئيدن آن براى تقويت دماغ مفيد است.

خوردن آن براى تقويت معده و هاضمه و كبد سرد مفيد است و معمولا آن را داخل داروهاى تقويت معده و كبد و كليه سرد مىكنند و مىخورند. براى قطع اسهال سرد مفيد است و شكم را بند مىآورد. در گرممزاجان ايجاد سردرد مىكند و از اين نظر بايد با كافور، نيلوفر و يا روغن بادام و گلاب خورده شود. مقدار خوراك آن تا u200a٨u200a گرم است.