تودرى

به فارسى «تودرى» و «قدومه شيرازى» و در اصفهان «قدومه» گويند. در كتب طب سنتى با نام «تودرى» يا «توذريج» و با نامهاى عربى آن «بذر الخمخم» ، «بذر الهوه» و «قصيصه» آمده است. دانۀ گياهى است كه گياه آن را به فرانسوى Velar و Velaret و Sisymbre officinale و Herbe aux chantres و به انگليسى Hedge mustard وCrambling rocket گفته مىشود. در برخى كتب آن را خاكشى درشت نيز گفتهاند.

گياهى است از خانوادۀ Cruciferae نام علمى آن Sisymbrium officinale Scop. و مترادف آن Erysimum officinale L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است يكساله كوچك برگهاى آن با بريدگىهاى عميق و خيلى نامنظم.

گلهاى آن كوچك زرد كه در انتهاى شاخه ظاهر مىشود. ميوۀ آن خورجين و به شكل غلاف است، قسمت پايين غلاف آن متورم و قسمت بالاى آن نازك مىباشد.

دانههاى آن از عدس كوچكتر پهن گرد و سه قسم است، سرخ و زرد و سفيد.

سرخرنگ آن را در اصفهان قدومه يا «تودرى سرخ» گويند. غلاف ميوهها كوتاه و در كناره ساقه بهطور عمودى و موازى و چسبيده به ساقه قرار دارد.

چون دمكردۀ آن براى سرماخوردگى و رفع خشونت حلق و حنجره و صدا و آواز خوب و مفيد است به همين دليل فرانسوىها آن را علف آوازخوانها مىنامند.

اين گياه در اروپا و آسيا، مىرويد. در ايران در مناطق شمالى در گيلان، ارتفاعات منجيل و ايسپيلىييلاق، مازندران در ماسهزارهاى بابلسر، لرستان در شهبازان و در اصفهان ديده مىشود.

خواص-كاربرد

تودرى از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و تر است. از نظر خواص اشتهاآور است دمكردۀ u200a١٠u200a گرم تودرى در هزار گرم آب جوش كه چند فنجان خورده شود اشتهاآور و مبهى و منعظ است و براى سرخ كردن رنگ چهره و صاف كردن آواز و سرفههاى خونى و خشك نافع است. دمكردۀ آن در سركه براى چاق شدن و اشتها و رنگ صورت مفيد است. ضماد كوبيدۀ آن با آب براى تحليل ورمهاى سفت و سرطانهاى داخلى و ماليدن آن با عسل به چشم براى رفع زخم چشم و پاك كردن چرك آن و انگشتپيچ آن با عسل براى قطع اخلاط لزج سينه و ريه مفيد است.

مرسوم است چون تودرى نيروى ملتهبه دارد هميشه قبل از خوردن بايد خيسانده شود و سپس بجوشانند و در كيسهاى ريخته در خمير بگذارند و خمير را بپزند و بعد از اين كارها كه در حقيقت مشوى مىشود، بخورند. براى اخراج خلط غليظ و لزج سينه و ريه و تحليل ورمهاى سفت عقب گوش، پستان، بيضهها و رفع ناراحتى سموم مفيد است. مقدار خوراك آن از u200a١٢u200a-u200a٨u200a گرم است و در مواردى كه براى دفع سموم خورده مىشود u200a٢٠u200a-u200a١٢u200a گرم است.

قدومه

به دو گروه گياه كه هر دو از خانوادۀ Cruciferae ولى از جنسهاى متفاوت هستند قدومه گفته مىشود كه در زير شرح داده مىشود:

الف) قدومه از جنس Alyssum

اين قدومه به فرانسوى Alysse و به انگليسى Alyssum گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Cruciferae و سه گونۀ آن در ايران بهطور وسيعى مىرويند كه نام علمى آنها عبارتاند از:

u200a١u200a. Alyssum campestre L. گياهى است يكساله كوتاه در مناطق شمال ايران در گيلان در مزارع غلات ايسپيلىييلاق و در آذربايجان و خراسان و درۀ اترك شيروان و در دامنههاى البرز در فشند، خرمآباد و در مزارع شخمخوردۀ اراك ديده مىشود.

u200a٢u200a. Alyssum murale Waldst. et Kit. گياهى است چندساله بلندى آن u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر، قسمت پايين ساقۀ آن كموبيش چوبى است. برگها متناوب، كوچك نيزهاى و كمى بيضىشكل مىباشد. گلهاى اين گياه زرد در انتهاى شاخههاست. گياه پوشيده از كرك ستارهاى است. ميوۀ خورجينك و گرد بالدار و پهن و اطراف آن بال به عرض u200a١u200a-u200a٢u200a/u200a٠u200a ميلىمتر مىباشد و در داخل آن يك دانه قرار دارد. اين گياه در كرج، دماوند، گروس اشنويه و كردستان ديده مىشود.

u200a٣u200a. Alyssum strigosum Schrad. گياهى است يكساله بلندى آن حدود يك وجب، برگهاى آن نيزهاى وارونه و قاشقىشكل است. دم ميوه به طول u200a۵u200a-u200a٣u200a ميلىمتر و ميوۀ خورجينك به ابعاد u200a۵u200a/u200a۵u200a-u200a٣u200a ميلىمتر و پوشيده از دو نوع كرك يكى كرك دوشاخه با شاخههاى نامساوى و ديگرى كركهاى ستارهاى. حجرههاى ميوه كم و بيش بهطور نامساوى بادكرده و ميوه بالدار است و بال ميوه u200a۴u200a/u200a٠u200a-u200a٢u200a/u200a٠u200a ميلىمتر عرض دارد.

اين گياه در كرج (كلاك) ، دماوند، قزوين، هزار جريب، باختران، قصر شيرين و اطراف شيروان ديده مىشود.

خواص-كاربرد

دانۀ قدومههاى فوق پس از خيس كردن لعاب فراوان دارد و براى نرم كردن سينه، رفع درد گلو و صاف كردن صدا مفيد است.

ب) قدومه از جنس Thlaspi . گياهى است كه به فرانسوى Thlaspi گفته مىشود از خانوادۀ Cruciferae داراى چند گونه است كه نام علمى آنها عبارتاند از:

Thlaspi arvense L. يا قدومه بيابانى؛ Thlaspi montanum يا (قدومه كوهى) ؛ Thlaspi perfoliatum L. يا قدومه برگدرشت.

قدومه Thlaspi

مشخصات

u200a١u200a. Thlaspi arvense گياهى است يكساله به بلندى u200a۴٠u200a-u200a٢٠u200a سانتىمتر. برگهاى آن نيزهاى كه قاعدۀ آن ساقه را در بغل مىگيرد. گلهاى آن سفيد و u200a۶u200a-u200a۵u200a دانه در هر ميوه است. دانۀ آن پهن و خطدار مىباشد. اين گياه بيشتر در مزارع و خرابهها مىرويد و در تابستان گل مىدهد. در درۀ كرج، در شمال در گيلان و در آذربايجان در جادۀ اردبيل ديده شده است.

u200a٢u200a. T. montanum گياهى است چندساله به بلندى u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر برگهاى پايين ساقه به شكل گروهى مجتمع و صاف يا كمى دندانهدار است. گل آن درشت سفيد كه در بهار ظاهر مىشود. از وجود اين گياه در ايران گزارشى در دست نيست و در اروپا و مناطق مختلف فرانسه مىرويد.

u200a٣u200a. T. perfoliatum گياهى است يكساله خيلى كوچك به بلندى حدود يك وجب. برگها درشت كه ساقه را در آغوش مىگيرند و گلهاى سفيد كه در بهار ظاهر مىشود. اين گياه در اطراف تهران، دشت كرج، بروجرد و در كنار جادهها، باغهاى اطراف باختران، آذربايجان و چمنزارهاى ميانكتل نزديك بوشهر ديده مىشود.

تكثير اين قدومهها با كاشت بذر صورت مىگيرد. بذر آن را در اوايل بهار در خزانه مىكارند و پس از آن در ماههاى اواخر فروردين و ارديبهشت به مزرعه منتقل مىنمايند.

تركيبات شيميايى

گونۀ T. arvense : تخم آن داراى اروسيك اسيد، لينولنيك اسيد، لينولئيك اسيد و اولئيك اسيد مىباشد و به علاوه داراى سينىگروزيد ^u200a١u200a، لسيتين ^u200a٢u200aو مايروزيناز ^u200a٣u200aاست [روا].

خواص-كاربرد

در چين از تخم تلاسپى براى معالجۀ بيمارىهاى چشم استفاده مىشود [استوارت]. همچنين بعنوان داروى مقوى و تونيك مصرف مىشود.