خشخاش

گياهى است كه به فارسى «خشخاش» و «كوكنار» گويند. در كتب طب سنتى با نامهاى مختلفى در ارتباط با انواع آن ناميده مىشود، از جمله «خشخاش بستانى» براى خشخاش دانه سفيد، «خشخاش اسود» يا خشخاش برى براى خشخاش دانهسياه. به فرانسوى Pavot somnifere و به انگليسى Opium poppy گفته مىشود. داراى دو واريته است، واريتۀ خشخاش سفيد را به فرانسوى Pavot blanc نامند كه داراى گلهاى سفيد يا خاكسترى و دانه سفيد است و واريتۀ خشخاش سياه را به فرانسوى Pavot noir نامند كه گلهاى آن قرمز و بنفش و دانه آن سياه است. اين نوع گياه خشخاش كه دانههاى سياه آن براى روغنگيرى استفاده مىشود به فرانسوى Oeillette گفته مىشود. خشخاش گياهى است از خانوادۀ Papaveraceae ، نام علمى آن بهطور كلى Papaver somniferum L. و مترادف آن Papaver setigerum DC.

و داراى دو واريته است.

u200a١u200a. واريتۀ خشخاش دانهسفيد با نام علمى Papaver somniferum var album Boiss.

u200a٢u200a. واريتۀ خشخاش دانهسياه با نام علمى Papaver somniferum var nigrum ) Gallrs. (Teh. .

مشخصات

خشخاش گياهى است علفى يكساله به بلندى حدود يك متر و در بعضى مناطق بيشتر مىشود. برگهاى آن موجدار، بيضى نوكتيز با دندانه متناوب به رنگ سبز غبارآلود. در واريتۀ خشخاش سفيد گلهاى آن سفيد، و در واريتۀ خشخاش سياه، قرمز يا بنفش با يك لكۀ سياه در قاعدۀ گلبرگ است. ميوۀ آن كپسول به شكل كوزه به رنگ سبز كه دانههاى خشخاش در داخل آن بين پرههاى سفيد گوشتى قرار گرفته است. با تيغ زدن كپسول خشخاش سفيد، شيرهاى از آن خارج مىشود كه از آن ترياك مىگيرند و از دانههاى خشخاش روغن خشخاش مىگيرند كه آن را به فرانسوى Huile d'oeillette نامند. البته در موارد لازم از هر دو واريتۀ خشخاش نيز ترياك و روغن مىتوان گرفت ولى با كيفيت متفاوت. ترياكى كه از خشخاش سياه گرفته مىشود به فرانسوى Opium de la thebaide نامند.

براى تكثير خشخاش بذر آن را در اسفند يا اوايل فروردين بسته به شرايط آب و هوا و اقليم محل كشت مىكارند. بهترين فاصله بين خطوط u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a سانتىمتر است و فاصلۀ بين بوتهها روى خطوط در حدود u200a۵u200a/u200a٠u200a متر مىباشد. در مواردى كه با روش دستپاش كاشته مىشود، پس از اينكه بوتهها u200a۵u200a-u200a۴u200a برگه شد آنها را تنك مىكنند بهطورىكه فاصلۀ بين بوتهها از u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a سانتىمتر كمتر نباشد.

برداشت محصول در سه مرحله انجام مىگيرد. اول پس از رسيدن گياه و كپسولها، ابتدا كپسولها را با تيغهايى تيغ مىزنند يعنى خراش مىدهند. عمق خراشها يا شيارها در حدود يك ميلىمتر است و به اين ترتيب شيرابه يا لاتكس از سطح كپسولها خارج مىشود. مرحلۀ دوم برداشت شيرۀ خارجشده است كه سفت گرديده و روى سطح كپسول ماسيده است و در آخر مرحلۀ سوم خشك كردن شيرۀ گرفتهشده مىباشد.

خراشهاى سطحى به عمق يك ميلىمتر را به وسيلۀ چاقوهايى با u200a٣u200a تيغه در زمانى كه سقوط گلبرگها خاتمه يافته باشد، در وسط روز يعنى از ساعت u200a١٠u200a صبح تا u200a٣u200a بعد از ظهر روى بدن كوزۀ ميوه خشخاش انجام مىدهند و شيره بسرعت روى سطح ميوه سفت مىشود. و قبل از اينكه قهوهاىرنگ شود از روى بدن ميوه برداشت مىشود. اشكهاى شيره به صورت گلولههاى u200a٣٠٠u200a-u200a٢۵٠u200a گرمى درآمده در مقابل خورشيد قرار داده مىشود كه بتدريج قهوهاىرنگ شود.

از هر هكتار مزرعه خشخاش (u200a٠٠٠u200a,u200a١٠u200a متر مربع) حدود u200a٢٢u200a-u200a١٨u200a كيلوگرم شيره به دست مىآيد.

ترياك يك مخدر قوى است و قدرت تخديرش عمدتا مربوط به وجود مواد شيميايى مكونين ^u200a١u200aو آلكالوئيدهاى آن است.

تركيبات شيميايى

در شيرۀ ترياك اكساليك اسيد وجود دارد. در ترياك حدود u200a٢۵u200a نوع آلكالوئيد يافت مىشود كه مهمترين آنها عبارتاند از: مرفين ^u200a٢u200a، كودئين ^u200a٣u200a، تبائين ^u200a۴u200a[«تبائين يك باز قوى و بسيار سمى است»]، ناركوتين ^u200a۵u200a، نارسئين ^u200a۶u200aو پاپاورين ^u200a٧u200a[كه باز ضعيف و كمى سمى است]. ترياك هيچگونه تأثيرى در پايين آوردن مقدار قند خون در بيمارى قند ندارد. ترياك مقدار آلبومين ^u200a٨u200aرا كاهش مىدهد. مقدار مرفين در قسمتهاى مختلفۀ گياه به شرح زير است:

u200a٣۵u200a/u200a٠u200a درصد در كپسول،u200a١۵u200a/u200a٠u200a درصد در ساقۀ گياه،u200a٢u200a/u200a٠u200a درصد در بقيۀ اندام گياه و روى هم u200a٢۵u200a/u200a٠u200a درصد در تمامى گياه. در كپسول بدون تخم يعنى در كپسولى كه دانهها از آن خارج شده باشد در حدود u200a٣۵u200a/u200a٠u200a درصد مورفين وجود دارد. در كپسولهاى خشكشده،u200a٣٨٨u200a/u200a٠u200a درصد مورفين،u200a٠٠١u200a/u200a٠u200a درصد كدئين،u200a٣٣۵u200a/u200a٠u200a درصد پاپاورين و u200a٢۴٧u200a/u200a٠u200a درصد ناركوتين يافت مىشود. معمولا در حدود u200a۴٠u200a درصد از ترياك خشكشده را آلكالوئيدها تشكيل مىدهند كه u200a۵u200a/u200a١٠u200a-u200a۵u200a/u200a٩u200a درصد آن مورفين و u200a۵u200a/u200a٢u200a-u200a۵u200a/u200a١u200a درصد آن كدئين مىباشد.

عصارۀ آبى آن علاوه بر آلكالوئيدها داراى تركيبى به فرمول خام u200a۴u200a-HOCu200a۶u200aHu200a۴u200aCHO ، وانيلين ^u200a٩u200a، وانيليك اسيد ^{u200a١٠u200a}، پى-هايدروكسىستيرن ^{u200a١١u200a}، فوماريك اسيد ^u200a١u200a، دى-ال-لاكتيك اسيد ^u200a٢u200a، بنزيل الكل ^u200a٣u200a، u200a۴u200a-HOCu200a۶u200aHu200a۴u200aCH: COOH ، و u200a۴u200a-HOCu200a۶u200aHu200a۴u200aCOOH ،u200a٢u200a-هايدروكسى سينكونىنيك اسيد ^u200a۴u200a، فتاليك اسيد ^u200a۵u200a، همىپىنيك اسيد ^u200a۶u200a، ام-همىپىنيك اسيد ^u200a٧u200a، مكونين، يك تركيب معطر و. . . مىباشد.

در تخمهاى خشخاش كمى پاپاورين و مورفين مىباشد. در ساير اعضاى گياه مقدارى كودئين و مورفين وجود دارد. مقدار مورفين در آلت نر گل خشخاش بيش از تمامى گل مىباشد. مقدار مورفين در موقع سبزى گرز خشخاش زياد است و بتدريج كه خشك مىشود مقدار آن كم مىشود. در كپسول خشخاش در حدود u200a٠۵u200a/u200a٠u200a درصد ناركوتين موجود است ]G. I. M. P[ .

مقدار آلكالوئيدها در ترياك خيلى متغير است و بسته به محل رويش و اقليم، روش پرورش و واريته متفاوت مىباشد.

مقدار مورفين از u200a٣u200a تا u200a٢٣u200a درصد تغيير مىكند.

مقدار ناركوتين از u200a٢u200a تا u200a٨u200a درصد تغيير مىكند.

مقدار كودئين از u200a٣u200a/u200a٠u200a تا u200a٣u200a درصد تغيير مىكند.

مقدار تبائين از u200a٢u200a/u200a٠u200a تا u200a۵u200a/u200a٠u200a درصد تغيير مىكند.

مقدار پاپاورين از يك درصد كمتر است.

مقدار نارسئين از u200a١u200a/u200a٠u200a تا u200a۴u200a/u200a٠u200a درصد تغيير مىكند.

بررسىهاى ديگرى نشان مىدهد كه مقدار مورفين در ريشۀ گياه u200a٠٣u200a/u200a٠u200a درصد و در ساقهها u200a٠۵u200a/u200a٠u200a درصد و در برگها u200a٠۴۵u200a/u200a٠u200a درصد و در گرز خشخاش با تخم u200a١١u200a/u200a٠u200a درصد مىباشد ]S. G. I. M. P[ .

از دانۀ خشخاش بخصوص دانۀ خشخاش سياه كه مخصوص روغنگيرى است و گياه آن را خشخاش اسود يا خشخاش برى يا به فرانسوى Oeillette گويند، روغن ثابتى گرفته مىشود. براى اين كار پس از برداشت گياه گرزهاى آن را چيده و خشك مىكنند و روى پارچههاى برزنتى پهنى مىكوبند و از هر هكتار زراعت خشخاش در حدود u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a تن تخم خشخاش به دست مىآيد.

از تخم خشخاش با فشار اول كه سرد است و حرارت داده نمىشود در حدود u200a٣۵u200a درصد روغن خشخاش گرفته مىشود. روغن خشخاش روغنى خوشرنگ، به رنگ سفيد كمى زرد و خوشطعم است. در u200a١٨u200a درجۀ سانتىگراد سفت مىشود. پس از اينكه روغن فشار اول يا روغن سرد گرفته شد، باقيمانده و تفاله را مجددا حرارت مىدهند روغن فشار دوم از آن به دست مىآورند كه بيشتر در صابونسازى مصرف دارد.

روغن خشخاش داراى حدود u200a۶۵u200a درصد لينولئين ^u200a١u200a،30 درصد اولئين ^u200a٢u200aو u200a۵u200a درصد لينولنين ^u200a١u200aاست.

روغن خشخاش بهطور عمده مصرف خوراكى دارد ولى در داروسازى نيز مصارف وسيعى دارد و براى تهيۀ پمادها، روغنها مانند روغن كاموميل ^u200a٢u200a، پماد ضد خارش آنتىپسوريك ^u200a٣u200aو ساير مصارف به كار مىرود.

خواص-كاربرد

گياه خشخاش تمام قسمتهايش در طب سنتى و طب جديد مورد استعمال دارد. از برگ خشخاش، گل خشخاش، گرز خشخاش، دانۀ خشخاش، روغن خشخاش و سرانجام از ترياك و بخصوص از آلكالوئيدهاى مختلفۀ آن در صدها موارد پزشكى استفاده مىشود. بهطور كلى مسكن درد، مخدر، آرامكننده، رافع سرفه، قابض، ضد اسهال ساده و ضد اسهال خونى مىباشد.

طبيعت گياه خشخاش طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك و بخصوص پوست آن خيلى سرد و خشك است و اگر ترياك آن گرفته نشده باشد از نظر خواص دارويى قوىتر از مواردى است كه ترياك آن گرفته شده باشد.

از نظر خواص پوست گرز و ساقۀ گياه مخدر است و اگر u200a٢u200a گرم صبح ناشتا و شب موقع خواب با آب سرد خورده شود، براى اسهال خونى و صفراوى، التهاب معده و رودهها و سوزش مثانه نافع است. اگر ضماد آن را به پيشانى گذارند براى رفع سردرد نافع است. اگر پوست گرز آن را با شنبليله و گلاب پخته باشند، خوردن آن براى رفع سرفۀ گرم و سرفۀ سرد ناشى از رطوبت مفيد است و اگر با شراب تلخ و گس بپزند و خورده شود براى رفع اسهال مزمن مفيد است. عصارۀ پوست گياه كه به كوكنار معروف است، سرد و تر است و از تخم آن قوىتر مىباشد. اگر مدت درازى خورده شود مضر است، اعضا را سست مىكند، حواس را مختل و مشوش مىسازد، نيروى جنسى را قطع مىكند، اشتها را از بين مىبرد، فراموشى ايجاد مىكند و خون را فاسد مىنمايد ولى كم خوردن و يكبار و دوبار خوردن آن در مواردى مفيد و مسكن دردهاى گرم است.

پوست خشخاش مضر ريه سردمزاجان است از اين نظر بايد با شكر و عسل و مصطكى خورده شود. مقدار خوراك آن u200a٧u200a-u200a۴u200a گرم است. اگر u200a١٠u200a-u200a٢u200a گرم آن در u200a٢٠٠u200a گرم آب جوشانده شود و مقدارى قند و يا عسل به آن اضافه شود براى رفع دردهاى روده، دردهاى سرطانى، اسهالهاى ساده و خونى و سرفههاى عصبى خوب است.

توجه شود كه اين جوشانده به بيمارانى كه تبهاى دايم و ناراحتى معده و روده دارند و همچنين به اطفال نبايد داده شود زيرا ممكن است عوارض نامساعد و خطرناك داشته باشد.

تخم خشخاش سرد و تر است. خواص آن مخدر و خوابآور و معتدلكنندۀ اخلاط رقيق صفراوى است. شكم را قبض مىكند و مىبندد. اگر در حدود u200a۴٠u200a گرم آن با شكر مرتب خورده شود براى رفع خشونت سينه، قصبۀ ريه، سرفۀ گرم و خشك، خونروى از سينه، ضعف كبد، كليه، سوزش مثانه، تقويت دماغ، حواس و چاق شدن مفيد است. اگر u200a۴٠u200a گرم دانۀ خشخاش با هموزن آن مغز بادام شيرين و شكر خورده شود، خون صالح توليد مىكند و به اصطلاح خونساز است و اگر بو داده شود و با عسل خورده شود براى تقويت نيروى جنسى مفيد است ولى مداومت در خوردن آن نيروى جنسى را كاهش مىدهد. بوييدن تخم خشخاش بوداده براى رفع بىخوابى نافع است و خوردن u200a٢٠u200a-u200a٨u200a گرم آن خوابآور قوى است. مقدار خوراك از تخم آن تا u200a۴٠u200a گرم است. اگر خشخاش تازه را با پوست و كنگرۀ آن بكوبند و قرص درست كنند براى سرفه، درد سينه، سوزش مجراى ادرار، تسكين تشنگى و بند آوردن اسهال كهنه و ضماد آن براى تحليل ورم بسيار نافع است. مقدار خوراك از گرز خشخاش تازۀ سبز كوبيده تا u200a٢٠u200a گرم است.

گل خشخاش با آب گشنيز براى رفع درد و سوزش چشم و زخم قرنيه به صورت ماليدن به موضع بسيار مفيد است. روغن گل خشخاش كه مانند روغن گل سرخ تهيه مىشود مخدر و مسكن دردهاى گرم و ورمها مىباشد. براى سرفۀ گرم مفيد است و قطرۀ آن براى تسكين درد گوش و تحليل ورم گوش نافع است. آب برگ آن و به عبارت بهتر آب برگ پختۀ خشخاش با عسل كه آب خشخاش گفته مىشود براى سرفه و اسهال مزمن نافع است، خصوصا اگر با عصارۀ غلاف ميوۀ اكاسيا و عصارۀ لحية التيس خورده شود و ماليدن آب دمكردۀ برگ گياه براى رفع بىخوابى استفاده مىشود.

معمولا اطفال بخصوص اطفال شيرخوار، دختران جوان در حال بلوغ، زنان در دوران يائسگى و اشخاص پير اغلب در مقابل ترياك و مداوا با تركيبات گياهى آن حساسيت نشان مىدهند، در اين قبيل موارد بايد خيلى با احتياط عمل شود و تنها در مواردى كه پزشك ضرورت تام براى مصرف آن تشخيص دهد، با نظر پزشك به كار رود.

ترياك با قلياييات، املاح نقره، املاح آهن، املاح جيوه، سرب و همچنين با مواد تانندار و امثال آن سازگار نيست و نبايد توأما مصرف شود.

از ترياك كه محصول گياه خشخاش است صدها تركيب دارويى درست مىشود كه چون در طب جديد مصرف آنها مرسوم است از ذكر مفصل آنها خوددارى مىشود.

در موارد مسموميت درحالىكه فورا به پزشك مراجعه مىشود به عنوان كمكهاى اوليه قبل از رسيدن پزشك بايد براى قى آوردن و خالى كردن معده تلاش شود تا سم از بدن خارج گردد. شير و يا هر مايع قىآور ديگر و يا خوردن دمكردۀ قهوه و يا تنقيه آن براى خنثى كردن سم مفيد است.

ترياك كه شيرۀ خشخاش است، ديرزمانى است كه مورد شناخت حكماى طب سنتى بوده است تا آنجا كه تاريخ سير تحول دانش طب گياهى نشان مىدهد، بقراط شناختى در مورد ترياك نداشته و بههرحال حد اقل در آثارش چيزى در اين مورد منعكس نيست ولى دياگوراس معاصر بقراط در مورد خواص ترياك تا حدودى اطلاع داشته و آن را در معالجات مربوط به اعمال دماغ و نخاع تجويز مىكرده است ولى حكماى بزرگ نظير شيخ الرئيس ابو على سينا و رازى اولين كسانى هستند كه تا حدود خيلى زيادى پى به خواص وسيع ترياك برده و در اين مورد تا آنجا پيش رفته و معتقد بودند كه در چندين مورد نظر دادهاند كه بدون ترياك، جيوه، كنكينا و امتيك اصولا طبابت مؤثر محال است.

اطباى مغرب زمين تا چند قرن پيش ترياك را به عنوان عامل مخدر و خوابآور مىدانستند ولى بوشاردا ترياك را در عداد عوامل نوروتروپيك بيان مىكند و آن را در رديف عواملى مانند لاكتوكاريوم (در كاهو) و يا حشيش و مخدرهاى گياهان خانوادۀ سولاناسه و نظاير آن براى تأثير روى عصب مورد بحث قرار مىدهند.

مصرف ترياك به مقدار كم از u200a۵u200a سانتىگرم تا u200a٢u200a گرم يك نوع حالت آرامش و سكون ايجاد مىكند كه منجر به خواب مىشود، ولى مصرف درازمدت و زيادتر آن ممكن است موجب تحريكات روحى شديد و خواب زياد و اضطراب شود كه به هر حال مصرف آن بايد با تجويز پزشك و در موارد خاص باشد. ترياك در رفع جنون و رفع اقسام دردهاى عصبى مفيد و مؤثر است. در اقسام برونشيتها و بسيارى از اختلالات جهاز تنفسى فرآوردههاى ترياك مؤثر هستند.

براى رفع بيمارىهاى جهاز هاضمه نظير دردهاى معده و انواع اسهال و وبا و قىهاى وبايى و دفع اسهال خونى از انواع فرآورده خاص ترياك به مقدار معين كه پزشك تجويز مىكند، مؤثر است.

تمام آلكالوئيدهاى آن نظير مورفين، كدئين، تبائين، نارسئين و ساير آلكالوئيدها در تهيه و تركيب صدها و صدها داروى بسيار مؤثر پزشكى در دنيا نقش بسيار مؤثرى دارند.