عشر

گياهى است كه گونههاى مختلف آن در ايران با نامهاى محلى مختلفى شناخته مىشود. از جمله در فارس «استبرق» ، شوشتر و دزفول «غلبلب» و «عوشر» ، اهواز «عشر» ، دشتستان «غرق» ، بم و نرماشير «كرك» ، بندرعباس «خرگ» ، بلوچستان «خرگ» و «اسپالمى» و در كتب طب سنتى با نامهاى «عشر» ، «اكرس» ، «مدار» ، «عشار» ، «جيوۀ گياهى» و «درخت زهرناك» ذكر مىشود.

به فرانسوى انواع آن را Calotropis و Arbre ā la soie و Mudar و Calotropis gigantesque و كاكل ابريشمى درخت را Fafetone گويند و به انگليسى French cotton و Muddar و Muddar Plant و Madar و به هندى نيز «مادار» و «مودار» مىنامند. گياهى است از خانوادۀ Asclepiadaceae و داراى دو گونۀ عمدۀ معروف دارويى مىباشد كه نام علمى آنها عبارتاند از:

u200a١u200a. Calotropis gigantea) Willd. (Drayand. كه مترادف آن Periploca cochinchinensis Lour. گفته مىشود.

توضيح: نامگذارى علمى اين گياه را گياهشناسان هندى و ايرانى به گياهشناسان ديگرى نيز نسبت مىدهند. در منابع گياهشناسى هندى نام گياه Calotropis gigantea ) L. (R. Br. ex. Ait. نوشته مىشود و در منابع گياهشناسان ايرانى نام گياه Calotropis gigentea R. Br. آورده شده است.

اين گياه در مناطق حارۀ آسيا و آفريقا مىرويد و در هندوستان تقريبا در تمام شبه قاره ديده مىشود. در ايران نيز در بلوچستان مىرويد و به نام محلى «اسپالمى» خوانده مىشود. به سبب خاصيت اين گياه در مداواى سيفيليس آن را جيوۀ گياهى ) Mercure vegetal( نيز مىگويند.

u200a٢u200a. Calotropis procera) Willd. (Drayand. و مترادفهاى آن Calotropis Persica Gand. ، Calotropis Hamiltonii Wight. ، Asclepias procera Ait. ، Calotropis heterophylla Wall. ، Apocynum syriacum S. G. Gmel. ،Asclepias procera Willd. و Asclepias gigentea L. مىباشد.

توضيح: نام علمى اصلى اين گياه در منابع هندى Calotropis procera) Ait. ( R. Br. و در مدارك گياهشناسان ايرانىCalotropis procera) Willd. (R. Br. آمده است.

اين گياه در مناطق گرم شمال غرب شبهقارۀ هند، در ايران در مناطق گرمسير و سواحل جنوبى درياى عمان از خوزستان تا مكران و بلوچستان انتشار دارد. در ايران به عنوان يكى از درختان كائوچويى كشور در نقاط گرمسير سواحل جنوبى خوزستان تا بلوچستان تا ارتفاع u200a١١٠٠u200a متر ديده مىشود.

در منصورآباد لار، بم، خبيص، شوش، دزفول، پشتكوه، دهلران و بلوچستان شناسايى شده است و اسامى محلى كه در ابتداى اين بخش ذكر شده اسامى اين گونه است.

گونهاى به نام Calotropis persica Gand. را كه از مترادفهاى C. procera ذكر شد، برخى گياهشناسان گونۀ مستقلى مىدانند. اين گونه در بندر بوشهر و ساحل خليج فارس ديده مىشود و خواص دارويى آن شبيه دو گونۀ ديگر است. از نظر مشخصات گياه نيز رنگ گل آن به جاى ارغوانى در ساير استبرقها، در مورد اين گونه قرمز رنگ است.

مشخصات

عشر يا استبرق از گياهان كائوچويى است. C. procera درختچهاى است به بلندى u200a۴u200a-u200a٣u200a متر با شاخههاى ضخيم پر از شيرابه، پوست آن كمى قرمز شاخههاى جوان آن پوشيده از كرك سفيد. برگهاى آن نسبتا پهن بدون دمبرگ با قاعدۀ قلبىشكل كمى گوشتى به ابعاد u200a١۵u200a*u200a١١u200a سانتىمتر كه پس از خشك شدن نازك مىشود. گلهاى آن به رنگهاى سفيد، ارغوانى و قرمز به قطر u200a۵u200a/u200a٢u200a-u200a٢u200a سانتىمتر. ميوۀ آن فوليكول (به شكل حقه كه فقط از يك طرف باز مىشود) ، تخممرغىشكل به ابعاد u200a١٠u200a-u200a٧u200a سانتىمتر، چون آن را بشكافند از داخل آن چيزى شبيه به تارهاى ابريشم يا پنبه ابريشمى يا حرير بسيار نرم كه در حقيقت كاكلهاى دانههاى گياه است كه در داخل ميوه قرار دارند، بيرون مىآيد كه محلىها از آن به جاى ابريشم و به نام استبرق براى پر كردن بالش استفاده مىكنند و در افريقا از آن نوعى حرير مىبافند.

اين كاكلها را به فرانسوى Fafetone گويند. گونۀ C. gigantea درختچۀ كوچكى است با گلهاى صورتى و برگها و شاخههاى پوشيده از كرك سفيد. لاتكس يا شيرابۀ اين درختچهها داراى مقدار كمى مادۀ گوتاپرچا ^u200a١u200aمىباشد. گوتاپرچا مادۀ صمغى پلاستيكى سفيدرنگى است كه عايق الكتريسيته مىباشد و در مقابل تأثير تمام اسيدها مقاوم است و در تهيۀ كابلهاى برق و وسايل چاپ مصارفى دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در مورد گونۀ C. gigantea در گزارش مطالعات دانشمندان چنين آمده است:

در گياه وجود مواد رزينى تلخ به نام آكوندارين ^u200a٢u200aو كالوتروپين ^u200a٣u200aمشخص گرديده است. شيرابۀ گياه شامل حدود u200a۴۵u200a/u200a٠u200a درصد اوشارين ^u200a۴u200a،15/0 درصد كالوتوكسين ^u200a۵u200aو u200a١۵u200a/u200a٠u200a درصد كالاكتين ^u200a۶u200aو مواد ديگرى مىباشد.u200a۵u200a/u200a٠u200a ميكروگرم دوز كشنده و مهلك اوشارين و u200a٧u200a/u200a٠u200a ميكروگرم دوز كشندۀ كالوتوكسين براى هريك گرم وزن قورباغه است.

در شيرابۀ گياه همچنين وجود آلفا-كالوتروپئول ^u200a٧u200a، بتا-كالوتروپئول ^u200a٨u200a، بتا-آميرين ^u200a١u200aو كلسيم اكسالات ^u200a٢u200aتأييد شده است. ضمنا از شيرابۀ آن يك ازت و سولفور محتوى ژىگانتين ^u200a٣u200aبه دست مىآيد كه از سموم قلبى است. ايضا شيرابۀ گياه داراى مقدار كمى گلوتاتيون ^u200a۴u200aو يك پروتئوكلاستيك انزيم ^u200a۵u200aشبيه پاپائين ^u200a۶u200aاست.

پوست ساقههاى گياه شامل آلفا-كالوتروپئول، بتا-كالوتروپئول، بتا-آميرين و ژيگانتئول ^u200a٧u200aاست. گلهاى آن داراى چند استر ^u200a٨u200aاز آلفا و بتا-كالوتروپئول و بتا-آميرين است.

توضيح: استر در اصطلاح شيمى آلى به تركيبى مىگويند كه از تركيب شدن يك اسيد آلى با يك الكل حاصل شده و در اين تركيب آب حذف شده است.

در پوست ريشۀ گياه مواد بتا-آميرين و دو الكل ايزومرى متبلور به نامهاى ژيگانتئول و ايزوژيگانتئول ^u200a٩u200aوجود دارد ]G. I. M. P[ .

شيرابۀ گياه بسيار تحريككنندۀ پوست و غشاهاى مخاطى است. تزريق مقدار كمى از شيرابه در كيسۀ لنفى يك قورباغه موجب آهسته شدن ضربان قلب و اختلالات معده و رودۀ شديد جانور شده است.

در گزارش مطالعات ديگرى در مورد تركيبات شيميايى گياه عشر گونۀ C. gigantea چنين آمده است.

شيرابۀ گياه داراى كائوچوك ^{u200a١٠u200a}و تعدادى رزين و مواد محلول در آب و يك باقيمانده است. از شيرابۀ گياه مواد عامل شبيه ديژيتاليس ^{u200a١١u200a}از جمله اوشارين، كالوتروپين، كالوتوكسين و يك تركيب محتوى ازت و سولفور به نام ژيگانتين كه سم قلبى است به دست مىآيد. ساير مواردى كه در اين گزارش آمده شبيه گزارش قلبى است ]M. P. E. SE. A[ .

در مورد تركيبات شيميايى گونۀ C. procera در گزارشى چنين آمده است:

برگها و شاخههاى جوان درختچه داراى كالوتروپين و كالوتروپاژنين ^u200a١u200aمىباشد.

شيرابۀ گياه داراى مواد سمى: حدود u200a۴۵u200a/u200a٠u200a درصد اوشارين، حدود u200a١۵u200a/u200a٠u200a درصد كالوتوكسين و در حدود u200a١۵u200a/u200a٠u200a درصد كالاكتين است ]G. I. M. P[ .

در گزارش ديگرى در مورد چگونگى آثار مواد عامل سمى اين گياهان آمده است كه از مخلوط شيرابۀ گونۀ C. giganteaافريقايى و C. procera سم قلبى نظير اوشارين تهيه مىشود كه طرز تهيه و مقدار هريك از اجزاى تركيب، از اسرار بازرگانى كارخانۀ سازندۀ آن است. مادۀ عامل سمى كالوتروپين كه در برگها و شاخههاى گونۀ C. procera مشخص شده از قوىترين سمومى است كه تا به حال بشر به خود ديده و سميت آن u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a برابر بيشتر از استريكنين ^u200a٢u200aاست [پتلو].

خواص-كاربرد

بهطورىكه ملاحظه مىشود گونههاى مختلف استبرق از نظر تركيبات شيميايى بسيار شبيه هستند و طبق نظر پزشكان معروف بين المللى و بنا بر آنچه كه در كتب طب سنتى شرقى آمده است، خواص آنها نيز مشابه است و به اين نتيجه مىرسيم كه نظرهاى مندرج در اسناد طب سنتى نظير مخزن الادويه، تحفه، الابنيه عن الحقائق الادويه و صيدنه و ساير مدارك كه اين گونهها را يكى مىدانند لااقل از نظر خواص دارويى صحيح است.

در مورد خواص و كاربرد گياهگونۀ C. gigantea در خاور دور چنين گزارش شده است:

در هندوچين از شيرۀ پوست ريشۀ گياه براى معالجۀ جذام استفاده مىكنند [ماسون]و آن را مسهل مىدانند [راجر]. پوست ريشۀ گياه را در اغلب موارد بخصوص در موارد اسهال خونى جانشين اپيكا مىدانند [تئوبالد]درحالىكه از نظر تركيبات شيميايى اين گياه و اپيكا متفاوت هستند. همچنين از پوست ريشۀ گياه براى معالجۀ بيمارىهاى پوست استفاده مىشود [راجر]. در هندوچين از پوست ريشۀ گياه براى معالجۀ سيفيليس استفاده مىشود و در دوز كم يعنى با مصرف مقدار جزئى به عنوان تونيك و نيرودهنده و معرق تجويز مىشود [كروست و پتلو، پتلو و فوكود].

در فرانسه به پوست ريشۀ اين گياه كه از آن به عنوان نيرودهنده و معرق استفاده مىشود، Ecorce de racin de mudar گويند.

در مالايا از شيرابۀ آن چند قطره براى تسكين درد دندان در محل درد ريخته مىشود و از جوشاندۀ برگ و گل آن به عنوان مقوى خورده مىشود [بركيل و هانيف].

در اندونزى مانند مالايا از شيرابۀ گياه براى تسكين درد دندان و با ماليدن روى جوشها براى فروكش كردن جوش و به هم آمدن تركهاى پا و كاهش ورم و بيرون آوردن خار از پوست و به عنوان روغن ماليدنى در موارد روماتيسم كاربرد دارد [واناستىنيس -كروزمان و هين].

و اما در كتب طب سنتى ايرانى، عشر طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت برگ و شاخههاى آن خيلى گرم و خشك است. در مورد خواص آن آمده است، اگر برگ آن را در روغن زيتون بپزند ماليدن اين روغن براى فلج و تشنج و خواب رفتن اعضا و بىحسى عضوها نافع است و گرد برگ خشك آن براى جلوگيرى از توسعۀ زخمهاى بد و خورنده و رفع چرك و خشك كردن آن و از بين بردن گوشت زائد مفيد است.

بايد توجه شود كه جميع اعضاى اين درخت بخصوص شيرابۀ آن سمى است و بويژه براى گرممزاجها بسيار مضر مىباشد. پوست را زخم مىكند. بعضى از گونههاى عشر به قدرى سمى است كه حتى گفتهاند خوابيدن در سايۀ آن هم خطرناك است.

يكى از انواع اين درختچه، برگ آن شبيه درخت گز و گل آن سفيد و ميوۀ آن در ابعاد نخود و رنگ ميوه قرمز است. از اين درخت نوعى مادۀ شيرين سكرآور مىگيرند كه خيلى سمى است و u200a١٠u200a گرم آن قاتل انسان است. اين ماده كه شيرابۀ گياه است شب از گياه خارج شده و در مجاورت هوا منجمد مىگردد و به شكل قطعات نمك به رنگ سفيد يا خاكسترى يا سياه درمىآيد. طعم آن ابتدا شيرين است و سپس گس مىشود و براى آسم، تنگى نفس، سرفه و استسقا آن را با شير شتر مخلوط كرده و به مقدار خيلى محدود و كم مىخورند. طبق نظر عدهاى از محققان احتمالا مغافير نوعى از اين دارو مىباشد. در روزگاران كهن از شيرابۀ اين گياه مايعى به نام سكر العشر تهيه مىكردهاند كه معمولا در خزاين اربابان زور و ديكتاتورها براى مسموم كردن مخالفان نگهدارى مىشده است.

از محمد بن احمد بن زكريا نقل شده است كه شخصى شيرابۀ اين گياه را در ظرف سفالى ريخته بود و پس از اينكه ظرف خالىشده را مكرر با آب گرم و اشنان شسته است، در آن ظرف عدهاى آب ريخته و نوشيدهاند و همگى هلاك شدهاند.

شيرابۀ عشر از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى بسيار گرم و خشك است و از ساير اعضا و اندام درخت گرمتر است. پوست را زخم مىكند و مىخورد و سوراخ مىكند. مقدار بسيار كم آن مسهل بسيار قوى بلغم است و براى پاك كردن و ستردن مو از اعضاى بدن مؤثر است. در هندوستان از شيرابۀ گياه براى پاك كردن موى پوست حيوانات استفاده مىشود. ماليدن شيرابۀ آن براى معالجۀ كچلى و از بين بردن دانۀ بواسير مفيد است و مضمضۀ آن با عسل براى زخم دهان بچهها نافع است. اگر قدرى پنبه را با مقدار كمى شيرابۀ گياه آغشته كرده و در دندان كرمخورده بگذارند درد را تسكين مىدهد. در فرانسه پوست ريشۀ گياه به عنوان معرق و تونيك مصرف مىشود. حكيم مير عبد الحميد در حاشيۀ تحفه نوشته است كه شيرابۀ عشر براى تسكين جذام، جرب، دملها، زخمها، براى رفع سختى طحال، امراض كبد، استسقا و كرم كدو مفيد است. اگر ارزن يا نخود و يا ساير حبوبات را مخلوط با شيرابۀ عشر و برگ عشر مدت u200a٢٠u200a روز بخيسانند و در سايه خشك كنند، خوردن مقدار كمى از آن مسهل است. مقدار خوراك از شيرابۀ گياه حد اكثر يك گرم است. خوردن u200a١٠u200a گرم آن مهلك و كشنده مىباشد.

در موارد مسموميت در اثر شيرابۀ عشر، بايد مقدمتا با خوردن شير و روغنها ترتيبى داده شود كه قى آيد و معده پاك شود و فورا به پزشك مراجعه نمايند.