پروانش

در ايران به «پروانش» لغت خارجى آن و در نزد باغبانها به «گل تلگرافى» معروف مىباشد. دو گونۀ آن در ايران پرورش داده مىشود و دو گونه نيز بهطور خودرو در ايران مىرويند.

الف) دو گونه از پروانش كه در ايران در گلكارى پرورش داده مىشوند عبارتاند از:

u200a١u200a. «پروانش كوچك» كه در كتب طب سنتى با نامهاى «ونكه صغيره» آمده است.

به فرانسوى Petite pervenche و به انگليسى Lesser Periwinkle و Myrtle مىنامند. گياهى است از خانوادۀ خرزهره Apocynaceae ، نام علمى آن Vinca minor L. و مترادفهاى آن V. humilis Salisb. و V. acutiflora Bertol.

مىباشد. با گلهاى آبى سير.

u200a٢u200a. «پروانش درشت» به فرانسوى Grande pervenche و Violette des sorciers و به انگليسى Cut-finger و Band-plant و Greater periwinkle گفته مىشود.

گياهى است مانند گونۀ قبلى از خانوادۀ خرزهره، نام علمى آن Vinca major L.

مىباشد، با گلهاى آبى روشن.

ب) دو گونه از پروانش كه در ايران بهطور خودرو ديده مىشود عبارتاند از:

u200a١u200a. Vinca libanotica Zucc. و مترادف آن V. herbacea sub libanotica Bom. گياهى است پايا خزنده و گسترده روى زمين با گلهاى آبى. اين گياه در شمال غرب ايران در قرهداغ، علىبولاغ و در دامنههاى البرز در كندوان و پل زنگوله در ارتفاع u200a٢٢٠٠u200a متر ديده شده است.

u200a٢u200a. گونۀ ديگرى به نام علمى Catharanthus roseus) L. (G. Don و مترادفهاى آن Vinca rosea L. و Lochnera rosea) L. (Reichb. f. مىباشد. طبق آنچه كه در فلور ايران آمده است اين گياه به ايران وارد شده و در بلوچستان مىرويد ولى بومى جزاير هند غربى است و در باغهاى هندوستان نيز كاشته مىشود، با گلهاى صورتى.

مشخصات

u200a١u200a. پروانش بزرگ بومى اروپاست و در ايران در گلكارى كاشته مىشود. گياهى است هميشهسبز چندساله و كوچك، بلندى آن كمتر از u200a۴٠u200a سانتىمتر است. ساقههاى آن خزندۀ سفت و كمى چوبى كه اغلب از انتهاى ساقه ريشۀ اتفاقى مىدهد. برگهاى آن بيضى بزرگ پهن، قاعدۀ برگ قلبى است. گلهاى آن قيفى به رنگ آبى ارغوانى روشن و درشت و گلبرگ آن به u200a۵u200a قسمت تقسيم شده است و در بهار و اوايل تابستان گل مىدهد.

تكثير پروانش بزرگ از طريق گرفتن قلمه در بهار يا در پاييز و كاشت قلمه است و يا از راه تقسيم گياه و كاشت قسمتى از بوته. بلندى اين گياه در نوع پرورشى آن تا u200a٨٠u200a سانتىمتر نيز مىرسد.

u200a٢u200a. پروانش كوچك. بومى اروپاست، در ايران بهطور پرورشى در باغچهها كاشته مىشود. گياهى است هميشهسبز و خيلى كوچك. بلندى آن u200a١۵u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر است.

گياهى است علفى و چندساله خزنده و گسترده روى زمين. در نوع پرورشيافته طول گياه تا u200a۶٠u200a سانتىمتر مىرسد. برگهاى آن بيضى كوچك دراز نوكتيز متقابل به طول u200a۴u200a-u200a۵u200a/u200a٢u200a سانتىمتر، نرم، كامل و كمى براق. گلهاى آن قيفى به رنگ آبى سير با u200a۵u200a تقسيم در گلبرگ آن. قطر گلها در حدود u200a۵u200a/u200a٢u200a سانتىمتر است. ارقامى از اين گونه با گلهاى ارغوانى و گاهى سفيد وجود دارد كه در بهار گل مىدهد. تكثير آن مانند گونۀ قبلى از طريق قلمه يا تقسيم بوته است.

u200a٣u200a. گونۀ Vinca rosea كه جديدا Catharanthus roseus گفته مىشود. گياهى است مخصوص مناطق گرم و حاره. گلهاى آن درشت پهن به رنگ صورتى يا سفيد كه وسط آن قرمز است. بلندى آن u200a۶٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر و برگهاى آن سبز تيره براق بيضى دراز و باريك مىباشد. تكثير آن از طريق كاشت بذر و يا قلمه كه در بهار گرفته مىشود، انجام مىگردد. احتياج به آب زياد ندارد ولى مرتبا بايد بهطور منظم آبيارى شود. در سايۀ آفتاب خوب رشد مىكند.

u200a۴u200a. گونۀ V. libanotica گياهى است چندساله با ساقۀ كاملا خوابيده. برگها بدون دمبرگ با گلهاى آبى كه در ايران در مناطقى كه ذكر شد مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى از پوست و ريشۀ گياه پروانش گونۀ V. rosea آلكالوئيد ونسئين ^u200a١u200aاستخراج مىشود. در ساقههاى سبز و علفى آن آلكالوئيد كمترى از ريشه وجود دارد، ولى در ساقههاى جوان گياه چند استرول و چند كاروتىنوئيد ^u200a٢u200aو اورسوليك اسيد ^u200a٣u200aيافت مىشود. در ميوۀ سبز آن در حدود u200a۴u200a/u200a٠u200a درصد انواع آلكالوئيدها وجود دارد [پاريس و مويز-مييون].

آلكالوئيدهاى خام ريشۀ آن به نامهاى آجماليسين ^u200a۴u200a، سرپانتين ^u200a۵u200aو تتراهايدرو- آلستونين ^u200a۶u200aمشخص شده است [ايناگاكى]. در بررسى و تجزيۀ يك گياه پرورشيافته در ژاپن مواد زير به دست آمده است: دلتا-يوهيمبين ^u200a٧u200a، سرپانتين، لوكنرين ^u200a٨u200a، آكوامين ^u200a٩u200a، رزرپين ^{u200a١٠u200a}، تتراهايدرو آلستونين و به نظر مىرسد كه آلستونين ^{u200a١١u200a}نيز وجود داشته است.

در بررسى و تجزيۀ يك گياه پرورشيافته در هند مواد زير به دست آمده است:

سرپانتين، آجماليسين و رزرپين [نظير-هاندا]. اين دانشمندان اظهار مىدارند كه مطالعات داروشناسى نشان مىدهد كه اين گياه داراى خاصيت مسكن و پايين آوردن فشار خون زير حد طبيعى حتى بيش از Rauvolfia serpentina را دارا مىباشد ]M. P. E. SE. A[ .

گزارش بررسىهاى شيميايى ديگرى نشان مىدهد كه گونۀ V. rosea در برگها چهار آلكالوئيد كه داراى خاصيت ضد باكترى هستند و دو مادۀ عامل گلوكوزيدى و اورسوليك اسيد وجود دارد. تجزيۀ ديگرى نشان مىدهد كه لوروزين ^{u200a١٢u200a}، ايزولوروزين ^{u200a١٣u200a}، پريوين ^{u200a١۴u200a}، ميترافيلين ^{u200a١۵u200a}، لوكنرين، پروزين ^{u200a١۶u200a}، سيتسىريكين ^{u200a١٧u200a}، پريويدين ^{u200a١٨u200a}و كانونسين ^{u200a١٩u200a}از برگهاى آن جدا شده است.

در تجزيۀ ديگرى شش آلكالوئيد كماهميتتر آمده است: ايزولوروزين، لوكنريدين ^u200a١u200a، لوكنرينين ^u200a٢u200a، سيتسىريكين، ونكاميسين ^u200a٣u200a، كاتارين ^u200a۴u200aو وندوليسين ^u200a۵u200aاز گياه جدا شده است. مطالعۀ ديگرى نشان مىدهد كه بهطور كلى حدود u200a۶۴u200a آلكالوئيد مختلف در گياه وجود دارد كه تا به حال u200a٢۴u200a آلكالوئيد از ريشۀ گياه بوده است و از تمامى گياه نيز وندوروزين ^u200a۶u200aو ليكنرىنين ^u200a٧u200aجدا شده است.

در تجزيۀ ديگرى آلكالوئيد ونسئين از ريشۀ گياه جدا شده است كه داراى خاصيت كاهش فشار خون است و در گزارش سمينار داروشناسان در پراگ در سال u200a١٩۶٣u200a آمده است كه از گياه آلكالوئيدهاى ضد سرطان جدا شده است.

در گياه آلكالوئيد مهمى به نام ونكالو كوبلاستين ^u200a٨u200aوجود دارد كه خاصيت ضد رشد غير طبيعى گلبولهاى سفيد ^u200a٩u200aرا دارد و اين موضوع را شوراى دارويى اتحاديۀ پزشكى امريكا تصويب و نام ژنريك ونبلاستين را براى آن انتخاب كرده است ]S. G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

از گياه پروانش به عنوان قابض و براى بند آوردن خون استفاده مىشود و پروانش تلخ و مدر و مقوى است و در موارد معالجۀ كمبود ويتامين C استعمال مىشود. از خاصيت بند آوردن خون آن براى رفع اخلاط خونى و رفع خون در ادرار، بند آوردن اسهال مزمن و در مورد مسلولين در مرحلهاى كه رگههاى خونى در اخلاط ديده مىشود، استفاده مىكنند. غرغرۀ دمكردۀ آن براى ورم لوزتين نافع است و تنقيۀ آن در موارد اسهال خونى و زخم روده مؤثر است.

گونۀ V. rosea كمى سمى است [پاريس و مويز-و مييون]. از برگهاى شاخۀ جوان گياه براى معالجۀ عادت ماهيانۀ دردناك استفاده مىشود [فوكود]. در ويتنام براى معالجۀ بيمارى قند و مالاريا به كار مىرود.

در يك مقالۀ تحقيقى داروشناسى Weekbel آمده است كه تأثير اين دارو در معالجۀ بيمارى قند نوع مليتوس در تمام موارد موفق نبوده است ولى در سالهاى اخير در تحقيقاتى براى معالجۀ انواعى از سرطان اين گياه مورد توجه قرار گرفته است. در چين و در فيليپين از اين گياه به عنوان قابض، معرق، ضد سرفه و قاعدهآور استفاده مىشود و همچنين براى تصفيۀ خون و به عنوان داروى خونساز براى دوران پس از زايمان تجويز مىشود [د-لانسان و كرووست و پتلو]. در فيليپين از جوشاندۀ گياه به عنوان قاعدهآور و در برخى موارد براى سقط جنين استفاده مىشود [ديگانگكو، گررو، النزوئلا].

از گياه براى معالجۀ انواعى از بيمارىهاى قند نيز استفاده مىشود [كوئى زمبينگ، آلدابا و اوليوروس-بلاردو]. در استعمال داخلى از خيساندۀ u200a١٠٠u200a گرم خشك در هزار گرم آب انگور قرمز به مدت ده روز كه هر روز چند قاشق سوپخورى و قبل از هر غذا بخورند مصرف مىشود.

براى تهيۀ دمكردۀ آن u200a١٠٠u200a گرم برگ را در هزار گرم آب جوش دم كرده و با قند شيرين مىكنند و معمولا يك فنجان يا ليوان ضمن صرف غذا مىخورند.

براى ضد عفونى و التيام زخم به صورت كمپرس يا شستوشو از جوشاندۀ u200a۵٠u200a گرم برگ در هزار گرم آب استفاده مىشود.

جوشاندۀ u200a٣٠u200a گرم گياه سبز يا u200a١۵u200a گرم گياه خشك در u200a۵٠٠u200a گرم آب براى مصرف داخلى، استفاده مىشود.