كولهخاس

در مناطق شمال ايران كه اين گياه انتشار دارد با نامهاى محلى مختلفى شناخته مىشود. در مازندران «جز-جيز» ، در لاهيجان «كولهخاس» ، در اطراف رشت «كولهخاس و كولكيش» ، در آستارا «هس» و در طوالش «چوشت و چشت» . در كتب طب سنتى با نام «آسبرى» و «مورداسفرم» آمده است. به عربى آن را «رند» و «ريحان القبور» مىنامند. به فرانسوى Petit houx و Fragon epineux و به انگليسى Wild myrtle و Butcher's broom گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Asparagaceae ، نام علمى آن Ruscus aculeatus L. مىباشد.

مشخصات

كولهخاس گياهى است چندساله بوتهاى شكل هميشهسبز با شاخههاى چوبى سبز رنگ كه بلندى آن u200a۶٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر است. برگهاى آن كه انشعابات كوتاهى از گياه است و به شكل برگ درآمده، پهن، نوكتيز، مثلثى و سبزرنگ است. اينگونه برگها را اصطلاحا در گياهشناسى Cladode گويند. گلهاى آن كوچك به رنگ سبز كمرنگ خوشبو كه قسمتى از دمگل آنها به كلادودها چسبيده است و در وسط آنها قرار دارد.

ميوۀ آن كروى، گوشتدار كوچك به رنگ قرمز مرجانى است. ساقۀ زيرزمينى و ريشۀ گياه كه بيشتر به عنوان دارو مستعمل است پس از خشك شدن به رنگ خاكسترى مايل به زرد پوشيده از ريشكها و به قطر چند ميلىمتر در بازار عرضه مىشود.

اين گياه در قسمت وسيعى از مناطق مختلف انگليس، فرانسه، ساير نواحى اروپا و در ايران انتشار دارد. در ايران در ارتفاعات كمتر از u200a١٠٠٠u200a متر جنگلهاى شمال ايران و در درههاى مرطوب كنار درياى خزر، گرگان، بندر گز، لاهيجان، اطراف رشت، طوالش و آستارا بهطور خودرو ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

در ريشه و قسمت زيرزمينى اين گياه مادۀ عامل آسپاراژين ^u200a١u200aو به علاوه املاح معدنى و كمى اسانس وجود دارد.

خواص-كاربرد

كولهخاس از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى مركب القوا و معتدل است.

در تخم و ريشه و در برگ آن كمى برودت غالب است و در گل آن برعكس كمى حرارت غالب است. از نظر خواص معتقدند كه خوردن ميوه و برگ آن با آب انگور براى تقويت معده و كبد و معالجۀ يرقان و اسهال نافع است. مدر است و ترشح شير را افزايش مىدهد و شياف آن براى اخراج كرم معده نافع است. ضمنا خوردن خيسانده يا دمكردۀ ميوه و برگ آن با آب انگور براى خرد كردن سنگ مثانه و رفع سختى ادرار و قطرهقطره ادرار كردن كه ناشى از رطوبت است، مفيد مىباشد. جوشاندۀ ريشه و ساقۀ زيرزمينى آن مدر و اشتهاآور است و در موارد آب آوردن نسجها و بيمارىهاى مجارى ادرار و كمخونى دختران جوان مفيد است. معمولا جوشاندۀ آن را در موارد تقويت با آب انگور درست مىكنند.