آدونيس

به فرانسوى Adonis و Adonide و به انگليسى Adonis گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Ranunculaceae داراى چند گونۀ معروف است كه در پزشكى به عنوان دارو مورد توجه هستند. نوع افىسينال يا مهمترين نوع دارويى آن به نام علمى Adonis vealis L. يا آدونيس بهاره است با گل زرد و ساير گونههاى آنكه از نظر قدرت دارويى در درجۀ بعد قرار دارند، عبارتاند از:

Adonis aestivalis L. يا آدونيس تابستانه و Adonis autumnalis با گلهاى قرمز آتشى و Adonis flammea با گلهاى قرمز آتشى و Adonis microcarpa .

در بين گونههاى فوق، آدونيس تابستانه و دو گونۀ آخر در ايران مىرويند ولى گونۀ افىسينال كه آدونيس بهاره است تا حال در ايران به صورت خودرو شناسايى نشده است. لذا روش كشت و تكثير آن شرح داده مىشود.

مشخصات

آدونيس بهاره گياهى است چندساله، كوچك، به ارتفاع در حدود يك وجب، برگهاى آن سبز، مانند ساير گونههاى آدونيس با بريدگى و تقسيمات زياد و باريك و دراز. گل آن درشت، زردرنگ منفرد كه در بهار در انتهاى ساقۀ گلدهنده ظاهر مىشود. ساقۀ زيرزمينى آن نسبتا ضخيم است.

آدونيس بهاره مخصوص مناطق كوهستانى مرتفع است. در بهار گل مىدهد و به همين جهت براى كشت آن بايد در ارتفاعات، زمينى انتخاب شود. براى تكثير آن در پاييز ساقۀ ريشهدارى را از بوتۀ گياه جدا كرده و مىكارند. از بذر گياه نيز براى تكثير استفاده مىشود، به اين ترتيب كه ميوۀ گياه را پس از رسيدن چيده و لاى ماسه و خاك گذارده و مىكارند پس از چند ماه كه جوانه زد نهالها را در اوايل بهار روى خطوطى به فواصل u200a۵٠u200a-u200a۴٠u200a سانتىمتر مىكارند.

آدونيس تابستانه گياهى است يكساله بيشتر در مزارع مىرويد و گلهاى قرمز يا زرد آن در تابستان ظاهر مىشود و به همين دليل فرانسوىها اين گياه را در تابستان قطرۀ خون Goutte de sang مىنامند. در ايران در اطراف تهران، كرج و در شمال در گيلان و در مركز در خرمآباد، بروجرد، اصفهان و سرانجام در بوشهر و شيراز و بلوچستان بهطور خودرو ديده مىشود.

آدونيس گونۀ A. flammea نيز يكساله است و در مزارع مىرويد و گلهاى قرمز آتشى آن در تابستان ظاهر مىشود. در ايران بهطور خودرو در كرج، اطراف سفيدرود، منجيل و بروجرد ديده مىشود.

آدونيس گونۀ A. microcarpa نيز در كرج، شهرستانك و در آذربايجان، اراك، كوه خرقان همدان، بوشهر، مسجدسليمان و شيراز بهطور خودرو ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در آدونيس بهاره در برگ و ساقۀ آن مادۀ عامل آدونيدين ^u200a١u200aو نوعى قند به نام آدونيت ^u200a٢u200aوجود دارد و در آدونيس تابستانه وجود يك گلوكوزيد بىشكل تأييد شده است و گياه داراى حدود u200a٢١۶u200a/u200a٠u200a درصد از نوعى گلوكوزيد است كه شبيه آدونيدين مىباشد، ولى از نظر آثار فيزيولوژيكى ضعيفتر از آن است ]G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

در هند گياه آدونيس تابستانه به عنوان داروى قلبى براى تقويت و تحريك قلب و به عنوان مدر به كار مىرود. ضمنا خوردن آن براى اسب مسمومكننده است. از گلهاى آن به عنوان ملين و مدر و عامل حل كردن و خرد كردن سنگ مثانه استفاده مىشود.

گونههاى A. flamma و A. microcarpa كه در ايران و قفقاز و در بعضى ديگر از مناطق روسيه مىرويند نيز به عنوان دارو مستعمل هستند و براى مصارفى نظير مصارف دارويى گونههاى بالا به كار مىروند.

آدونيس ورناليس كه در مناطق جنوب روسيه مىرويد، در محل رويش براى موارد آب آوردن نسوج بدن استفاده مىشود. مقوى و مدر است و بيمارى صرع را كنترل مىكند. پس از استفادۀ از آدونيس ورناليس اين ماده برخلاف فرآوردههاى ديژيتال در بدن جمع و متراكم نمىشود و قلب بزرگ نمىشود و ضربان نبض منظم مىشود، به اين دلايل اشكال دارويى اين گياه در اغلب بيمارىهاى قلبى حاد از جمله در مورد ورم پردۀ بيرونى قلب و ورم ماهيچۀ قلب آثار نيكويى دارد، ولى چون فشار خون را بالا مىبرد بايد توجه شود در اينگونه موارد تجويز نشود و بههرحال در صورت ضرورت مصرف آن بايد با نظر و مراقبت پزشك باشد.

براى تهيۀ دمكردۀ آن u200a۴u200a-u200a٢u200a گرم برگ و ساقۀ خشك گياه را در u200a٢٠٠u200a گرم آب جوش دم كرده و بتدريج در u200a٢۴u200a ساعت مىخورند. دارو بسيار تلخ است و ترشحات بزاق را افزايش مىدهد.