سنبل الطيب

به فارسى «سنبل الطيب» و «علف گربه» و در كتب طب سنتى «سنبل هندى» و «سنبل الطيب» نام برده شده است. به فرانسوى Valeriane officinale و Herbe aux chats و به انگليسى Valerian و All-heal گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Valerianaceae ، نام علمى آن Valeriana officinalis L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است علفى چندساله بلند و عمودى و بلندى آن تا u200a٢u200a متر است. ساقۀ آن استوانهاى داراى شيارهاى عميق و پرزدار است. برگهاى آن متقابل و به برگچههاى زيادى تقسيم مىشود. هر برگ u200a١١u200a-u200a٧u200a و گاهى بيشتر برگچه دارد. برگچهها بيضى نوكتيز با قاعدۀ پهن و دندانهدار است. گلها صورتى بهطور گروهى در انتهاى ساقۀ گلدهنده در اواخر بهار ظاهر مىشود. از تمام اعضاى گياه اعم از اعضاى هوايى و ريشۀ آن بوى مطبوعى متصاعد مىشود كه خيلى جالب و جاذب گربه است و گربهها در اطراف گياه روى زمين مىغلطند و احساس لذت مىكنند. ريشههاى گياه به صورت افشان به ساقههاى زيرزمينى آن متصل است و به هم پيچيده مىباشد و همين ساقۀ زيرزمينى و ريشۀ گياه است كه در طب سنتى به عنوان دارو مصرف مىشود.

سنبل الطيب وحشى و صحرايى را معمولا سنبل الطيب صغير گويند، زيرا پس از كاشتن و پرورش داراى ارتفاع بيشتر و ساقههاى بلندترى مىشوند ولى خواص طبى ريشۀ سنبل الطيب وحشى بيش از ريشۀ سنبل الطيب پرورشى است، به همين دليل و به علت اينكه سنبل الطيب به حالت وحشى به قدر كافى و زياد مىرويد اصولا پرورش و كاشتن سنبل الطيب معمول نيست. برداشت ريشۀ سنبل الطيب غالبا در بهار قبل از رويش ساقهها انجام مىشود. معمولا ريشه از گياهانى كه سن آنها بيشتر از u200a٣u200a سال باشد برداشت مىشود. معمولا ساقههاى زيرزمينى سنبل الطيب كه پوشيده از ريشك است به قطعاتى به طول u200a۵u200a-u200a٢u200a سانتىمتر كه قطر ساقۀ زيرزمينى در حدود يك سانتىمتر است در بازار عرضه مىشود. رنگ ريشۀ سنبل الطيب پس از خشك شدن قهوهاى تيره است، طعم آن تلخ و خوشبو و معطر مىباشد. نكتۀ جالب اين است كه ساقۀ زيرزمينى و ريشۀ سنبل الطيب كه تازه كنده مىشود داراى بو و عطر كمى مىباشد ولى پس از خشك شدن عطر آن خيلى بيشتر مىشود.

سابقا از ريشۀ گونههاى مختلف سنبل الطيب عطرى گرفته مىشده كه به نارد ^u200a١u200aمعروف بوده است و در كتب طب سنتى نيز در بعضى مدارك نام نارد و ناردين براى ريشۀ سنبل الطيب ذكر شده است.

نارد گياه ديگرى از همين خانواده است كه در اين كتاب شرح آن با نام سنبل رومى آمده است.

سنبل الطيب معمولا در جنگلها و حاشيۀ جريانهاى آب و يا كنار گودالها مىرويد.

در مناطق مختلف اروپا و آسيا در كشمير هندوستان و در ايران بهطور خودرو ديده مىشود. در ايران اين گياه در بعضى مناطق شمال غربى ايران در ميشوداغ، ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در سنبل الطيب وجود اسانس روغنى فرّار، گلوكوزيد و تعدادى آلكالوئيد گزارش شده است. در ساقۀ زيرزمينى و ريشكهاى آن در حدود u200a٨٣u200a/u200a٠u200a درصد اسانس است. در ريشۀ تازۀ آن آلكالوئيدهاى چاتىنين ^u200a٢u200a، والرين ^u200a٣u200aو يك باز محلول در آب با فعاليت فيزيولوژيكى يافت مىشود. ريشههاى تازۀ سنبل الطيب سه برابر بيشتر از خشك آن كه در حرارت u200a۴٠u200a درجۀ سانتىگراد خشك شده باشد، آثار دارويى دارد و اگر ريشه در u200a٨٢u200a درجۀ سانتىگراد خشك شده باشد بكلى مواد مؤثرش از دست مىرود و خاصيت دارويى ندارد.

بررسى ديگرى نشان مىدهد كه اسانس سنبل الطيب داراى بورنيل ايزووالريانات ^u200a١u200a، بورنيل فورمات ^u200a٢u200a، بورنيل استات ^u200a٣u200a، بورنيل بوتيرات ^u200a۴u200a، كامفن، بورنئول ^u200a۵u200a، پىنن و به علاوه داراى دو آلكالوئيد چاتىنين و والريانين ^u200a۶u200aو يك گلىكوزيد و رزين بوده و علاوه بر آن داراى اسيدهاى والريك اسيد ^u200a٧u200a، فورميك اسيد و استيك اسيد مىباشد.

ضمنا مقدارى تانن و قند و ساير مواد و همچنين آلفا-متيل پيريل كتون ^u200a٨u200aكه ظاهرا مخدر است در آن وجود دارد ]M. P. E. SE. A[ .

خواص-كاربرد

در چين و ژاپن از خيساندۀ ريشۀ سنبل الطيب در آب و يا از تنطور آن (خيساندۀ در الكل) به عنوان ضد اسپاسم و آرامبخش و مسكن و ضد هيجان و در برخى موارد نيز به عنوان تببر استفاده مىشود [هوبوتر، ايچىمورا، و كاريونه-كيمورا]. در برخى مناطق ديگر خاور دور از ريشۀ سنبل الطيب به عنوان محرك، بادشكن و ضد عفونى- كننده، ضد هيجان، ضد صرع، براى معالجۀ داء الرقص و براى رفع ناراحتىهاى اعصاب در ارتباط با اختلالات دوران جنگ به كار مىرود. طبق تجربيات يكى از اطباى معروف طب سنتى كه رسالۀ پزشكى او منتشر شده است، ريشۀ سنبل الطيب در موارد تكرر ادرار ^u200a٩u200aاثر مفيد دارد.

در هندوچين بتنهايى و با دود دادن براى تسكين التهاب مصرف مىشود [كرووست و پتلو، پتلو].

ريشۀ سنبل الطيب طبق نظر حكماى طب سنتى ايرانى از نظر طبيعت گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه بازكنندۀ انسداد و گرفتگىهاى دماغى و معده و كبد و مقوى دماغ و دهانۀ معده و كبد سرد و گرمكنندۀ آنها و درخشانكنندۀ رنگ صورت و چهره و مقوى نيروى جنسى و نيروى ماسكه است. ترشح ادرار را زياد مىكند و در باز كردن عادت ماهيانه مفيد است. سنگ مثانه را خرد مىكند. براى خوشبويى دهان و سرفههاى رطوبى، تنگى نفس، درد سينه، خفقان، قى، استفراغ بلغمى، تحليل نفخ و گازها، استسقا، يرقان، درد طحال، ورمهاى داخلى و بواسير مفيد است. اگر با افسنطين خورده شود اشتهاآور و مقوى معده است و اگر با آب سرد خورده شود براى رفع آشفتگى و خفقان و نفخ معده نافع است. اگر با آب گشنيز به چشم ماليده شود براى رفع قرمزى چشم و تقويت بينايى و رويانيدن مژهها و خشك كردن رطوبتها مفيد است. يكى از اطباى قديم به نام دكتر رضا، سنبل الطيب را براى ديابت غير قندى بسيار مفيد مىداند و در اين باره رسالهاى نوشته است. شياف آن در مهبل و همچنين نشستن در دمكردۀ سنبل الطيب براى باز شدن عادت ماهيانه نافع است. پاشيدن گرد آن براى التيام جراحتها مفيد است.

سنبل الطيب براى كليه مضر است و از اين نظر بايد با كتيرا خورده شود. مقدار خوراك آن تا u200a۵u200a گرم است.

تهيۀ گرد سنبل الطيب: ريشۀ سنبل الطيب را به مقدار مورد نظر گرفته خرد كرده و در گرمخانۀ u200a۴٠u200a درجۀ سانتىگراد بخشكانند و نرم صلايه كنند و از الك سرپوشدار نمرۀ u200a١٢٠u200a داروسازى رد كنند. اين گرد از عوامل محرك و ضد تشنج است و مخصوصا در زنان اثر مفيد دارد. مقدار خوراك آن u200a١٠u200a-u200a١u200a گرم است كه بهطور حب و يا مخلوط با مغز نان مىخورند.

تهيۀ معجون سنبل الطيب: با گرد سنبل الطيب u200a١u200a گرم، گرد دارچين u200a٣٢u200a/u200a٠u200a گرم و به مقدار كافى عسل معجون سازند و u200a۴u200a قسمت كرده به دفعات ميل كنند. اين معجون را تا u200a۵u200a برابر اندازههاى فوق مىتوان خورد. وجود دارچين براى آن است كه طعم سنبل الطيب را كاملا بپوشاند و ممكن است به جاى دارچين نعنا يا رازيانه مخلوط نمود.

گرد مخلوط سنبل الطيب:u200a۴u200a گرم گرد ريشۀ سنبل الطيب و u200a۴u200a گرم گرد رازيانه را با u200a۴u200a گرم قند ساييده مخلوط نمايند و چهار قسمت كنند و در عرض روز در چهار بار بخورند.

دمكردۀ سنبل الطيب:u200a١٠u200a گرم ريشۀ سنبل الطيب را در هزار گرم آب جوش دم كرده و صاف نمايند. اين دمكرده ضد تشنج است و مريض به جاى آب مشروب، مىتواند مرتبا از آن بخورد. البته طعم و بوى چندان مطبوعى ندارد.

تنطور سنبل الطيب: ريشۀ سنبل الطيب يك واحد و الكل u200a۶٠u200a درجه u200a۵u200a واحد.

سنبل الطيب را خرد كرده مدت u200a١٠u200a روز در الكل بخيسانند و بعد صاف كنند و حفظ نمايند. مقدار خوراك آن از u200a٣٠u200a-u200a٢u200a گرم است كه در يك پوسيون ممكن است خورده شود.

عصارۀ الكلى سنبل الطيب: ريشۀ سنبل الطيب u200a١u200a واحد، الكل u200a۶٠u200a درجه u200a۵u200a واحد.

سنبل الطيب را خرد كرده در ظرف مخصوص داروسازى براى عصاره، ريخته با قدرى الكل خيس مىكنند و درب ظرف را بسته مدت u200a١٢u200a ساعت بگذارند بماند سپس بقيۀ الكل را بريزند و بعد صاف كرده و صافشده را براى گرفتن الكل آن تقطير كنند و فرآوردۀ حاصل را در حمام ماريه تبخير كنند تا در حد عصارۀ غليظ قوام آيد. مقدار خوراك از اين عصاره كه ضد تشنج است از u200a٢u200a-u200a١u200a گرم است كه معمولا بهطور حب مىخورند.

شربت سنبل الطيب: عصارۀ سنبل الطيب u200a۴u200a واحد، عرق سنبل الطيب u200a١٠٠u200a واحد، قند سفيد u200a١٨٠u200a واحد. عصاره را در عرق حل كنند و در حمام ماريه در ظرف دربدارى قند را در محلول ريخته و حل نمايند. اين شربت محرك و ضد تشنج است.

مقدار خوراك آن از u200a٢٠u200a-u200a٢u200a گرم است كه بتدريج با قاشق كوچك بخورند و از داروهاى مخصوص هيسترى و هيجانات عصبى است.

عرق سنبل الطيب: سنبل الطيب به مقدار مورد نظر و مقدار كافى آب. سنبل الطيب را خرد كرده مدت u200a١٢u200a ساعت در آب بخيسانند بعد تقطير كنند تا از هر واحد سنبل الطيب كه مصرف شده u200a۴u200a واحد مقطر به دست آيد و براى گرفتن اسانس مايع تقطيرشده را در قابلمهاى جمع نمايند. اين عرق را به عنوان مادۀ مؤثر در پوسيونهاى ضد تشنج مصرف كنند.

اسانس سنبل الطيب: اسانس سنبل الطيب را براى رفع بىحسى و اغماى ناشى از تبهاى شديد و همچنين در هيسترى و آسم مصرف مىنمايند و بسيار مؤثر است.

مقدار خوراك آن u200a٢u200a-u200a١u200a قطره است كه روى حبۀ قند چكانيده مىخورند و يا از u200a٣u200a/u200a٠u200a-u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم در يك پوسيون روغنى مخلوط كرده هر نيم ساعت يك قاشق كوچك مىخورند.