هندوانه ابو جهل

به فارسى «هندوانه ابو جهل» و «خربزه روباه» و در كتب طب سنتى با نامهاى «حنظل» و «مرارة الصحارى» و «علقم» نام برده مىشود. به فرانسوى Coloquinte و به انگليسى Bitter cucumber و Colocynth گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Cucurbitaceae ، نام علمى آن Citrullus colocynthis) L. (Schrad. و مترادف آن Cucumis colocynthis L.از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

گياهى است چندساله، ساقههاى آن گسترده روى زمين و يا پيچكدار و بالارونده، برگهاى آن متناوب بسيار بريده و داراى بريدگىهاى ثانوى و در نهايت كناره برگها نيز با دندانه پهن پوشيده از تار و به رنگ سفيد پنبهاى است.

گلهاى آن نر و ماده جداگانه روى يك پايه به رنگ زرد نارنجى است. ميوۀ آن مدور به رنگ زرد به بزرگى يك پرتقال، پوست آن نازك و سخت و مغز داخل آن سفيد شامل تخمهاى متعدد سفيدرنگ بيضى شكل است.

اين گياه در بوشهر، بلوچستان، جاده تفرش، در جزيره قشم مىرويد. اطراف و مغرب تهران و در مناطق باير مركزى ديده شده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه وجود يك مادۀ تلخ و گلوكوزيد كولوسنتين ^u200a١u200aو كولوسنتتين ^u200a٢u200aگزارش شده است. ريشۀ آن داراى مواد آلفا-الاترين ^u200a٣u200a، هنترياكونتان ^u200a۴u200aو چند ساپونين مىباشد. در تخم آن روغن ثابت (حدود u200a١۵u200a درصد) و يك فيتوسترولين ^u200a۵u200a، دو هايدروكربن ^u200a۶u200a، يك ساپونين، آلكالوئيد، گلىكوزيد و تانن يافت مىشود. در گوشت داخل ميوه مواد آلفا-الاترين، هنترياكونتان، يك فيتوسترول و مخلوطى از چند اسيد چرب وجود دارد ]G. I. M. P[ .

در گزارش بررسىهاى ديگرى از گوشت رسيدۀ بدون پوست ميوۀ آن روغن تلخى به نام سيتبيتول ^u200a٧u200aجدا شده است. عصارۀ گوشت رسيدۀ حنظل يا آب حنظل داراى آلفاالاترين، سيترولين ^u200a٨u200a، سيترولن ^u200a٩u200aو سيتروليك اسيد ^{u200a١٠u200a}مىباشد. در گوشت تازه و در تخم حنظل وجود گلوكوز و آلفا پينوسترول ^{u200a١١u200a}و مواد تلخ متبلور تأييد شده است.

از ميوۀ نارس آن پى-هيدروكسى بنزيل متيل استر ^{u200a١٢u200a}جدا شده است.

عصارۀ گوشت حنظل يا آب هندوانۀ ابو جهل آنتىبيوتيك مقتدرى بر ضد برخى ميكربها مىباشد، از جمله بر ضد سالمونلا تايفوزا ^{u200a١٣u200a}، كوراينهباكتريوم ديفتريا ^{u200a١۴u200a}، اشرىچياكولى ^{u200a١۵u200a}، استافيلوكوكوس اورئوس ^{u200a١۶u200a}و در آخر سالمونلا شوتمولرى ^{u200a١٧u200a}[عامل ايجاد تب پاراتيفوئيد]به ترتيب ضعيفتر و كمى مؤثر است و براى مبارزه با سالمونلا پاراتايفى ^{u200a١٨u200a}بسيار مؤثر مىباشد.

توضيح:

-سالمونلا تايفوزا، عامل بيمارى تيفوئيد است.

-كوراينه باكتريوم ديفتريا، عامل بيمارى ديفترى در انسان است كه آن را ديفتريا باسيلوس ^u200a١u200aو كلبس لوفلر باسيلوس ^u200a٢u200aهم مىنامند.

-اشرىچياكلى، باسيل رودۀ كولون است. ما دام كه در بستر رودۀ كولون قرار دارد بيمارىزا نيست، ولى در خارج از بدن و يا در مجرار ادرار ممكن است موجب عفونت بشود. وجود اين باسيل در شير و يا در آب دليل آلودگى شير يا آب با فضولات است.

-سالمونلا شوتمولرى و سالمونلا پاراتايفى عامل ايجاد تب پاراتيفوئيد مىباشند.

خواص-كاربرد

هندوانۀ ابو جهل بسيار تلخ و لعابدار است. ميوۀ آن در طب سنتى به عنوان دارو مصرف مىشود كه در اواخر تابستان آن را چيده و خشك مىكنند. طبق تجربۀ حكماى طب سنتى قدرت دارويى گوشت ميوۀ آن اگر در پوست نگهدارى شود تا u200a۴u200a سال و اگر پوست آن را كنده و گوشت داخل آن را خشك كرده و نگهدارى نمايند، تا دو سال است. ميوۀ آن از نظر طبيعت طبق نظر حكما، خيلى خيلى گرم و خشك است و از نظر خواص مسهل بسيار قوى بلغم است و جاذب اخلاط بلغمى از اعماق بدن و عامل اخراج آنها مىباشد. توصيۀ اطبا سنتى اين است كه چون درعينحال كه مسهل قوى است، خراشدهندۀ شديد نيز مىباشد، بنابراين حتىالامكان جز در موارد استثنايى كه ناچار باشند معده و رودهها را بشدت تخليه كنند از استعمال آن به عنوان مسهل خوددارى شود. مثلا فقط در مورد برخى استسقاهاى سخت ممكن است تجويز و زير نظر پزشك مصرف شود.

حنظل آثار بخصوصى در رودۀ بزرگ و در رحم دارد، لذا در رديف داروهاى قاعدهآور محسوب مىشود. در مواردى كه خوردن آن طبق نظر پزشك توصيه شود براى امراض زير مؤثر است.

براى بيمارىهاى سرد سر مانند سردرد و درد شقيقه و فلج و لقوه و صرع و فراموشى مفيد است. اگر گوشت آن را در روغن زيتون بجوشانند براى باز كردن گرفتگىهاى دماغى نافع است. مضمضۀ ريشۀ پختۀ آن كه در سركه پخته شده باشد، براى درد دندان مفيد است و اگر داخل ميوۀ آن را خالى كرده در آن سركه بريزند و بجوشانند و آن را مضمضه نمايند، براى درد دندان و تقويت لثه و روغن آن براى دردهاى سرد و ريختن قطرۀ روغن آن در گوش براى طنين و صدا در گوش و ماليدن آن به دندان براى رفع درد دندان مفيد است. براى تهيۀ روغن آن مرسوم است دو قسمت از آب آن را با يك قسمت روغن كنجد و يا روغن زيتون مخلوط مىكنند و با آتش ملايم مىجوشانند تا آب آن برود و روغن بماند ولى نسوزد. ماليدن خاكستر ميوۀ آن براى سياه كردن چشم آبى مؤثر است. اگر ميوۀ آن بتنهايى و يا با ادويۀ مناسب ديگر به مقدار مجاز و طبق توصيۀ پزشك خورده شود، براى بيمارىها و ناراحتىهاى معده، رودهها، كبد، كليه، مثانه، رحم، درد مفاصل، استسقا، جذام و جلوگيرى از ريختن مو مفيد است و اگر گوشت آن را در آب عسل بپزند و بخورند مسهل كيموس غليظ است. اگر ميوه با پوست را در آب بجوشانند و آب حاصله را تنقيه نمايند، بيراى فلج، سياتيك، درد سرين، پشت و كمر نافع است. شياف آن مسهل قوى است و اگر شياف در مهبل شود، جنين را سقط مىكند. خوردن u200a۴u200a گرم از روغن آن مسهل بلغم است و براى اخراج انواع كرم معده و روده مفيد است. اگر تازۀ آن يافت نشود u200a١٠٠u200a گرم از گوشت خشك آن را بجوشانند و با u200a۵٠٠u200a گرم روغن كنجد يا زيتون بپزند تا آب تبخير شود و روغن بماند. پختۀ ريشۀ آن براى استسقا، تحليل خون منجمد و رفع سميت جانور گزنده مفيد است.

يكى از حكماى طب سنت نقل مىكند كه شخصى كه دو سه نقطۀ بدن او را مار گزيده بوده است فورا u200a٨u200a گرم از ريشۀ پختۀ حنظل را خورد و صحت خود را بازيافت.

ضماد برگ آن كه با آب و نشاسته تهيه شود، براى قطع خونريزى و تحليل ورمها نافع است و پاشيدن آب دمكردۀ آن در خانهها براى گريزاندن حشرات و كشتن كك و جلوگيرى از توليد مثل و ازدياد آنها مفيد است. تخم حنظل مسهل و قىآور است و سرگيجه ايجاد مىكند، ولى اگر آن را مكرر بشويند و در آب نمك بخيسانند تا تلخى آن از بين برود و آن را بكوبند و با شير و خرما بجوشانند و بخورند آثار مفيد دارد.

اگر حنظل را سوراخ كرده دانههاى آن را بيرون آورند و روغن زنبق در داخل آن پر كنند و سوراخ آن را با قطعهاى از حنظل مسدود نمايند و آن را در داخل خمير گذارده و بپزند تا چند جوش بخورد، خوردن آن و خضاب نمودن با آن براى سياه كردن موى سر و جلوگيرى از سفيد شدن موى سر بسيار نافع است.

مقدار خوراك از گرد گوشت آن تا يك گرم است كه در هواى سرد و فصل سرما مىتوان مصرف نمود. اشخاص گرممزاج بايد از خوردن حنظل پرهيز كنند، زيرا براى آنها مضر است، موجب دلپيچه مىشود، عمل نمىكند و ناراحتى، آشفتگى، سردرد، سرگيجه، ناراحتى معده و مقعده مىآورد. ولى در سردمزاجان دهانۀ عروق را باز مىكند و خون صالح جريان مىيابد. در موقع خوردن حنظل توصيه اين است كه تنها خورده نشود و هميشه با صمغ عربى و يا كتيرا و يا نشاسته خورده شود و يا با جمع آنها مصرف شود. صمغ عربى عمل شديد آن را ضعيف و تعديل مىكند و كتيرا كمك به تأثير متناسب آن مىنمايد. البته صمغ و كتيرا بايد خيلى نرم ساييده شود كه موجب دلپيچه و دلدرد نگردد. جانشين حنظل براى مسهل، دانۀ كرچك است.

در هند: از ميوه و دانههاى آن به عنوان مسهل استفاده مىشود و از ريشۀ آن نيز به عنوان مسهل و در موارد استسقا، يرقان، بيمارىهاى مجارى ادرار و روماتيسم مصرف مىشود.

ناسازگارى: جمع بين قلياييات و املاح آهن با حنظل نبايد كرد.

مقدار خوراك از گرد گوشت خشك حنظل از u200a١u200a-u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم است كه با يك گرد بىاثر ديگر مخلوط و خورده شود و مقدار خوراك از عصارۀ حنظل u200a٣u200a/u200a٠u200a-u200a١u200a/u200a٠u200a گرم است، بهطور حب.

تهيۀ گرد حنظل: گوشت حنظل را از پوست و تخم جدا كرده و در گرمخانه u200a۴٠u200a درجۀ سانتىگراد مىخشكانند و در هاون نرم ساييده و از الك داروسازى رد مىكنند.

عصارۀ الكلى حنظل: ساييدۀ گوشت حنظل u200a١u200a واحد، الكل u200a۶٠u200a درجه u200a٨u200a واحد، مدت ده روز گوشت حنظل را در u200a۶u200a واحد از الكل بخيسانند و با فشار صاف كنند و تفاله را با بقيۀ الكل u200a٣u200a روز بخيسانند و آن را هم با فشار صاف كنند و دو صافشده را مخلوط نموده با كاغذ صافى صاف نموده در حمام ماريه از طريق تقطير، الكل آن را مىگيرند و در حد قوام عصارۀ نرم تبخير بنمايند. مقدار خوراك از اين عصاره از u200a٣u200a/u200a٠u200a-u200a١u200a/u200a٠u200a گرم است.

تهيۀ عصارۀ آبى حنظل خشك: گوشت حنظل خشك و بىتخم u200a١u200a واحد، آب صاف u200a۶u200a واحد، اينها را مخلوط كرده بگذارند كه مدت u200a٣u200a روز حنظل خشك خيس بخورد، پس از آن با فشار صاف كرده و تفاله را از كاغذ بگذرانند و صافشدۀ آخرين را در حمام ماريه تا درجۀ خشكى لازم تبخير نمايند. مقدار خوراك از u200a٣u200a/u200a٠u200a-u200a١u200a/u200a٠u200a گرم است.

دمكردۀ حنظل:u200a۵u200a گرم گوشت خشك حنظل را مدت u200a۵u200a دقيقه در u200a۵٠٠u200a گرم آب بجوشانند و صاف كنند و سپس u200a۵٠u200a گرم شربت پوست نارنج و u200a۵u200a گرم اتر سولفوريك به آن بيفزايند. از اين دمكرده در موارد استسقا هر دو ساعت u200a٣u200a قاشق كوچك بياشامند و روى هم در عرض روز برحسب اثرى كه حاصل مىشود از u200a١٢u200a-u200a۶u200a قاشق كوچك مىتوان مصرف نمود.

از نظر نوع بيمارى استسقا، انطباق آن با اين دارو، مقدار مصرف و ساير ملاحظات اصولا حنظل به هر شكلى بايد زير نظر و با توصيۀ پزشك مصرف شود.

گونۀ ديگرى از اين گياه كه آن را «حنظل كاذب» نامند، گياهى است از خانوادۀ Cucurbitaceae ، نام علمى آنCucumis trigonus Roxb. و مترادف آن Cucumis,pseudo-colocynthis Royle و Cucumis callosus) Rottl. (Cogn.

مىباشد. در برخى مدارك اين گياه را به نام علمى Bryonia callosa Rottl. نام گذاردهاند.

مشخصات

حنظل كاذب گياهى است چندساله تمام قسمتهاى آن از كرك غدهاى پوشيده است. برگهاى آن دايرهاى پنجهاى داراى u200a۵u200a-u200a٣u200a پنجه. گلهاى نر آن به تعداد u200a٣u200a-u200a٢u200a، درشت، منفرد و تخمدان آن پوشيده از تارهاى پشمشكل است. ميوۀ آن شبيه آلو كوچك كركى كمى دراز تخممرغى و داراى خطوطى در امتداد طولى ميوه مىباشد.

اين گياه در بلوچستان مىرويد و نام محلى آن «چىباروال» و «مليا» مىباشد.

خواص-كاربرد

گوشت ميوۀ آن تلخ و مسهل قوى است. جوشاندۀ ريشههاى آن مسهل ملايمترى است. تخمهاى آن خنككننده، قابض و در موارد اختلالات صفراوى مفيد است. از ريشه و برگهاى آن در موارد مارگزيدگى استفاده مىشود.