خاكشير

در كتب طب سنتى آن را نوعى از تودرى ذكر مىكنند و در برخى كتب با نامهاى «خبه» ، «شفتره» ، «بذر الخمخم» و «بزر الخمخم» آمده است. در عين حال در بعضى كتب ديگر «بذر الخمخم» را براى تودرى ذكر مىكنند. در اصفهان «خاكشى» و در مازندران گياه آن را «شلمبى» گويند و نام عمومى آن نيز «خاكشير» است. به فرانسوى Semence de sisymbre و Semence de velar و به انگليسى London rocket گويند و گياه آن را به فرانسوى Herbe de St sophis وSisymbre مىنامند. گياهى است از خانوادۀ Cruciferae و نام علمى آن Descurainia sophia) L. (webb. و مترادفهاى آن Sisymbrium sophia L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است يكساله يا دوساله به بلندى حدود u200a٨٠u200a سانتىمتر قسمت پايين گياه داراى پوششى از كرك و بالاى گياه بدون كرك و در بعضى موارد تمام گياه بدون كرك است و برگها داراى بريدگىهاى عميق و u200a٣u200a-u200a٢u200a بار تقسيم شده است. گلهاى آن زردرنگ است. ميوه خورجين درازى مىباشد به طول u200a٣۵u200a-u200a١۵u200a ميلىمتر و عرض يك ميلىمتر به حالت راست و در داخل غلاف خورجين دانهها قرار دارند. تخم آن ريز كمى دراز و در دو رنگ است يكى مايل به قرمز و طعم آن كمى تلخ و ديگرى به رنگ قرمز تيره است.

اين گياه در اغلب مناطق چين مىرويد و معمولا از شانگهاى و پكن تخم آن به داروخانههاى سرتاسر چين صادر مىشود.

در هندوستان در قسمت هيمالياى معتدله از كشمير تا كومائون در ارتفاعات u200a۴٠٠٠u200a-u200a١۶٠٠u200a متر و ارقامى از آن در پاكستان در پيشاور مىرويد. در ايران گونۀ يادشده در كلاك كرج، بين تهران و سمنان، توچال دماوند، لشگرك و در مناطق شمالى ايران در مازندران و ساير مناطق شمالى انتشار دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در دانۀ خاكشير روغن چرب يافت مىشود و در اين روغن چرب مواد لينولئيك اسيد ^u200a١u200a، لينولنيك اسيد ^u200a٢u200a، اولئيك اسيد ^u200a٣u200a، اروسيك اسيد ^u200a۴u200a، پالمىتيك اسيد و استئاريك اسيد ^u200a۵u200aمشخص شده است. در اسانس روغنى كه از تقطير تخم با بخار تهيه مىشود مواد بنزيل ^u200a۶u200a، آليل ^u200a٧u200a، پروپنيل-ايزوتيو-سيانات ^u200a٨u200aو همچنين آليل دىسولفيد ^u200a٩u200a[باسلاس]يافت مىشود ]M. P. E. SE. A[ .

در گزارش بررسىهاى ديگرى دربارۀ تركيبات شيميايى خاكشير چنين آمده است:

در تخم خاكشير يك اسانس روغنى فرّار وجود دارد كه داراى ايزوتيوسيانات ^{u200a١٠u200a}، آليل ايزوتيوسيانات ^{u200a١١u200a}و آليل دىسولفيد^{u200a١٢u200a}مىباشد. در تخم خاكشير روغن چرب ثابت وجود دارد كه شامل لينولنيك اسيد، لينولئيك اسيد، اولئيك اسيد، اروسيك اسيد، پالميتيك اسيد و استئاريك اسيد مىباشد. اين روغن از نوع نيمهخشك است.

مقدار اسانس روغنى فرّار تخم خاكشير در حدود u200a٠٢۵u200a/u200a٠u200a درصد مىباشد ]S. G. I. M. P[ .

گياه خاكشير پس از مالش داراى بوى تند نامطبوع و طعم زنندهاى مىباشد كه اين در اثر وجود يك آلكالوئيد فرّار در آن است ]G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

در چين از تخم خاكشير به عنوان ملين و تببر و براى تسكين التهاب پوست از جمله كهير استفاده مىشود.

در هندوستان از گلها و برگهاى گياه به عنوان قابض و داروى رفع كمبود ويتامين C استفاده مىشود. تخم خاكشير كه تلخ است را براى نرم كردن سينه و به عنوان تونيك و در موارد برونشيت به عنوان تببر و در موارد اسهال خونى استفاده مىكنند. تخم خاكشير را براى دفع كرم معده و در موارد سنگ كليه نيز مىخورند. مرسوم است u200a٨u200a گرم از تخم خاكشير را با شربت قند مخلوط كرده و براى كاهش تب و كهير بلع مىكنند.

اما از نظر حكماى طب سنتى ايران، خاكشير از نظر طبيعت گرم و تر است و از نظر خواص معتقدند كه براى تقويت معده و هاضمه و ازدياد اشتها و براى رفع گرفتگى آواز و روشن شدن رنگ چهره مفيد است، ضمنا براى كاهش حدت سرخجه، سرخك، جدرى يا آبله و شرى (مخملك) مىخورند، نافع است. اگر حدود u200a۶u200a گرم از آن خورده شود براى اخراج اخلاط سينه و ريه مفيد است و اگر مخلوط با شير خورده شود براى باز شدن رنگ چهره و افزايش نيروى جنسى نافع است. معمول است كه آن را در آب يا شير و بههرحال با شكر شيرين كرده به صورت شربت مىخورند. اگر تخم خاكشير را سنگشو نموده و با گلاب يا آب خالص بجوشانند تا شكفته شود و قدرى از آن بخورند قىآور است و از آن در موارد مسموميت كه لازم است قى آورده شود استفاده مىشود. شيافى كه از تخم خاكشير تهيه شود و در مهبل گذارند براى التيام زخم رحم و كمك به وضع حمل مفيد است. در برخى مزاجها خوردن خاكشير ايجاد سردرد مىكند، در اين موارد بايد با كتيرا خورده شود. مقدار خوراك آن u200a١٠u200a-u200a٨u200a گرم است.

به دانههاى دو گياه ديگر نيز خاكشير گفته مىشود، يكى به نام علمى Sisymbrium irio L. كه در اطراف تهران در بوشهر و بلوچستان مىرويد و ديگرى Erysimum repandum L. كه آن هم گياهى است يكساله و در اطراف تهران، شمال رودبار، مزارع لاهيجان، مزارع غلات منطقۀ ايسپيلىييلاق و در آذربايجان در اميرآباد و ابراهيمآباد و در غرب در خرمآباد، كرمانشاه و در چمنزارهاى اطراف بوشهر مىرويد كه از تخم آنها به عنوان تخم خاكشير و با خواص مشابه با آن استفاده مىشود.