سنگ حنا

از گلسنگها مىباشد. به فارسى «ليكن» و «سنگ حنا» و «گلسنگ» و در كتب طب سنتى با نامهاى عربى آن «حزاز» و «حزاز الصخر» آمده است. به عربى مصرى «حناء الفريش» نامند. به فرانسوى Cetraire d'islande و Lichen d'islandeو Mousse d'islande و به انگليسى Iceland moss گفته مىشود. گياهى است از گلسنگها، نام علمى آن Cetraria Islandica Ach. و مترادفهاى آن Lichen islandicus L. و Physica islandica DC. مىباشد.

مشخصات

حزاز يا سنگ حنا گل سنگى است داراى ريشههاى پهن و منبسط روى سنگ شبيه برگ. انشعابات آن با كنارههاى قوسى و مژهدار است. رنگ قسمت فوقانى اعضاى اين گلسنگ سبز زيتونى يا قهوهاى مايل به سبز ولى رنگ سطح زيرين آن خاكسترى روشن است. وقتى به قسمت علفى شكل آن دست ماليده مىشود به نظر چرمى و خشن مىرسد. طعم آن تلخ و لعابدار و داراى بويى ضعيف مىباشد.

اين گلسنگها چون براى اولين بار در مناطق كوهستانى شمال اروپا و امريكاى شمالى ديده شده به گلسنگ ايسلند معروف شده است، ولى عملا در ساير مناطق سرد دنيا نيز روى سنگها مىرويد.

در روى اعضاى برگىشكل اين گلسنگها لكههاى قرمزى به قطر u200a۵u200a-u200a۴u200a ميلىمتر ديده مىشود كه اسپرها يا هاگهاى گلسنگ در آن قرار دارد.

همانطوركه در بخش گياه شيرزا گفته شده، گلسنگها روييدنىهايى هستند كه از اتحاد و همزيستى يك قارچ (از آسكوميستها) و يك جلبك از جلبكهاى سبز يا كبود به وجود مىآيد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در حزاز وجود مقدار زيادى (حدود u200a٧٠u200a درصد) هيدرات كربن شبيه نشاسته به نام ليكنين ^u200a١u200aو مادۀ ديگرى همراه آن به نام ايزوليكنين ^u200a٢u200aتأييد شده است و علاوه بر آن داراى هيدراتهاى كربن محلول در آب است كه از هيدروليز آنها قندهاى دكستروز و گالاكتوز و مانوز حاصل مىشود. در حزاز علاوه بر موارد فوق چند اسيد به نام اسيد پروتوليكنستريك ^u200a٣u200a، اسيد فوماريك ^u200a۴u200a، مادۀ سترارينين ^u200a۵u200a، مواد ازته، چربى و. . . وجود دارد.

از گياه در حدود u200a٣u200a-u200a٢u200a درصد نيز اسيد ستراريك ^u200a۶u200aكه اسيد تلخى است به دست مىآيد.

خواص-كاربرد

علت اينكه گلسنگ را حزاز مىگويند به اين جهت است كه يكى از خواصش معالجۀ بيمارى حزاز است (حزاز يا قوبا بيمارى پوستى خارشدارى است و نوعى از Exanthema و يا Tetter مىباشد) .

گلسنگ حزاز را اگر به دست بمالند دست رنگ حنا مىگيرد و به اين جهت آن را سنگ حنا مىنامند.

اگر گلسنگ حزاز را در آب u200a٢۴u200a ساعت بخيسانند تلخى آن كاسته مىشود و مرسوم است كه در آلمان اين گياه به عنوان مقوى براى دوران نقاهت بيمارى، رفع سرفه، ناراحتىهاى ناشى از يبوست، آسم مرطوب، تقويت مسلولين طى دوران معالجه، رفع لاغرى، قطع اسهالهاى مزمن و رفع زردى دختران جوان به كار مىرود و در اغلب موارد نيز مانند شيرزا براى ازدياد ترشح شير مفيد است.

از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گلسنگ حزاز سرد و خشك است.

اگر گلسنگ ايسلند را u200a٢۴u200a ساعت در آب بخيسانند مادۀ غذايى مقوى و مفيدى به دست مىآيد و از نظر هيدرات كربن نشاسته مانندى كه دارد، داراى نصف ارزش غذايى آرد گندم است.

تهيۀ جوشاندۀ حزاز: ليكن ايسلاند u200a١٠u200a گرم، آب صاف u200a١٠٠٠u200a گرم. ليكن را در آب مدت كمى جوشانده و آب آن را دور مىريزند و با آب سرد مىشويند تا مادۀ تلخ آن گرفته شود و بعد آنقدر آب مىريزند كه پس از مدت يك ساعت جوشيدن در حدود u200a١٠٠٠u200a گرم جوشانده به دست آيد و آن را صاف مىكنند. اگر در نظر باشد مادۀ تلخ آن براى تقويت معده محفوظ بماند ليكن را بدون شستن و بدون دور ريختن آب جوشاندۀ اول براى مدت يك ساعت مىجوشانند و صاف مىكنند. مقدار ليكن را در اين جوشانده تا u200a۶٠u200a گرم نيز مىتوان رسانيد. اين جوشانده را ظرف روز فنجان فنجان مىخورند، ملين است و نرمكنندۀ سينه و هرچه بيشتر مادۀ تلخ داشته باشد بيشتر مقوى معده است.

تهيۀ ساكارور ) Saccharure ( از حزاز: (ساكارور داروى جامدى است و نوعى قند طبى است) ليكن ايسلاند يك واحد، قند سفيد يك واحد، آب به مقدار كافى.

ابتدا ليكن را چندين بار با آب سرد بشويند تا تلخى آن گرفته شود، سپس با مقدار كافى آب به مدت يك ساعت بجوشانند و با فشار صاف كنند و بگذارند تهنشين شود. و صاف روى آن را برداشته و قند را به آن بيفزايند و در حمام ماريه تبخير كنند تا در حد غلظت خمير درآيد و سپس آن را در بشقابها پهن كنند و در گرمخانه بخشكانند و نرم بسايند و به عنوان قند طبى در موارد مختلف مصرف نمايند.

جوشاندۀ ساكارور حزاز:u200a۶u200a-u200a٣u200a گرم ساكارور ليكن در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش حل كنند و در عرض روز بتدريج ميل نمايند. در موارد زكامهاى ريوى و برونشيت مزمن بسيار مفيد است.

لرزانك حزاز: ساكارور ليكن u200a٧۵u200a گرم، قند سفيد u200a٧۵u200a گرم، آب صاف u200a۵٠u200a گرم و عرق بهارنارنج u200a١٠u200a گرم. ساكارور و قند و آب را مخلوط كرده بجوشانند و در ظرفى ابتدا عرق بهارنارنج و سپس جوشانده را روى آن بريزند و اين لرزانك را مانند داروهاى سينه مصرف كنند.