پرسياوشان

گياهى است از سرخسها، به فارسى «پرسياوشان» و در كتب طب سنتى با نامهاى «پرسياوشان» ، «شعر الجن» ، «كزبرة البئر» ، «شعر الارض» ، «شعر الجبال» و «ساق الاسود» آمده است. به فرانسوى انواع آن را Adiante و Adiante Cheveu de Venus و Cheveux de Venus و Capillaire de Montpellier و Adiante capillaire و به انگليسى Maidenhair fe و Venus's hair مىنامند. گياهى است از خانوادۀ سرخسها و تيرۀ Polypodiaceae ، نام علمى آن Adiantum capillus veneris L.

مىباشد.

مشخصات

پرسياوشان گياهى است چندساله، برگهاى آن شبيه گشنيز معمولا بدون ساقۀ اصلى و داراى دمبرگ دراز و خيلى نازك و سياه شبيه مو كه وجه تسميه فرانسوى و انگليسى و عربى آن از اينجا ناشى مىشود. ساقۀ زيرزمينى آن خزنده و ريشكهاى بسيار باريك و نازك به آن اتصال دارد. پرسياوشان از نظر شرايط اقليمى مناطق نسبتا گرم و مرطوب و كمنور را دوست دارد، كنار چاهها، جاهاى مرطوب، در غارها و نقاط سايه مىرويد. برگهاى اين گياه كمى معطر و داراى طعم گس و كمى تلخ است. به عنوان گياه زينتى داخل آپارتمان كشت مىشود. پرسياوشان كه در بازار عرضه مىشود مخلوطى است از انواع پرسياوشان كه در نقاط مختلف مىرويند. پرسياوشان در اروپا، آسيا، امريكاى شمالى و برخى مناطق ديگر دنيا مىرويد. در ايران در مناطق شمال ايران در مازندران اغلب در دور حلقۀ چاههاى مخروبه و نقاط سايهدار، در گرگان، بندر گز و در گيلان در رشت، پيربازار، در مناطق شرق و غرب ايران در كوه كهرود و در بلوچستان و در نواحى جنوب غربى ايران در شهبازان و كشور و بيشه ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در پرسياوشان يك مادۀ عامل تلخ به نام كاپيلارين ^u200a١u200a، تانن و اسانس وجود دارد [پتلو]. به علاوه در آن مقدارى قند، گاليك اسيد ^u200a٢u200aو لعاب نيز يافت مىشود.

خواص-كاربرد

در تايوان برگهاى لهشدۀ پرسياوشان را روى محل مارگزيدگى مىگذارند [ليو].

چينىها از آن به عنوان تببر و درعينحال براى كشتن انگلهاى داخل شكم و قىآور و براى معالجۀ زردزخم ^u200a٣u200aاستفاده مىكنند [پروت و هرير و فوكود]. براى نرم كردن سينه در بيمارىهاى برونشى مصرف مىشود. در فيليپين از برگها و دمبرگ و شاخههاى جوان آن براى معالجۀ بيمارىهاى سينه استفاده مىشود. به علاوه به عنوان بازكنندۀ عادت ماهيانه تجويز مىشود [كوئى زمبينگ].

پرسياوشان از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى معتدل مايل به گرمى و كمى خشك است. قدرت دارويى آن تا شش ماه باقى است و تا يك سال بدون خاصيت مىشود، لذا در تهيه و مصرف و تركيب داروها تازه بودن و كهنه نبودن آن بايد مورد توجه قرار گيرد. از نظر خواص براى باز كردن گرفتگىهاى مجارى بينى و سينه و اعتدال بخشيدن به اخلاط و تحليل گازهاى معده بسيار مؤثر است. جوشاندۀ آن به عنوان مسهل صفرا، بلغم و سوداى موجود در معده و رودهها مفيد است، همچنين براى نرم كردن و بيرون راندن اخلاط سينه، تنگى نفس، درد سينه و يرقان آثار مفيدى دارد. مدر است و بازكنندۀ عادت ماهيانه و براى دفع سنگ مثانه بسيار مؤثر است.

ريختن چند قطره دمكردۀ آن در بينى براى باز كردن بينى در موارد سرماخوردگى مفيد است. خوردن گرد آن براى رفع اسهال و جمع كردن شكم نافع است و ضماد پختۀ آن براى كاهش ورم بيضهها مؤثر مىباشد. ضماد كوبيدۀ آن با صمغ لاذن، روغن مورد، روغن سوسن، زوفا و سركه براى تقويت مو و جلوگيرى از ريزش مو مفيد مىباشد.

تهيۀ جوشاندۀ پرسياوشان:u200a١٠u200a گرم پرسياوشان خشك را با هزار گرم آب مىجوشانند و در عرض روز فنجان فنجان مىخورند.

شربت پرسياوشان: يك واحد پرسياوشان خشك،u200a١۵u200a واحد آب جوش را با مقدار كافى قند به مدت شش ساعت دم كنند و با فشار صاف كرده و پس از تهنشين شدن، قسمت صاف روى آن را بردارند و قسمت صافشده را به نسبت u200a١٠u200a واحد صاف پرسياوشان و u200a١۵u200a واحد قند مخلوط نمايند و بجوشانند و شربت تهيه نمايند.

مقدار خوراك در هربار u200a١٠٠u200a-u200a١٠u200a گرم است. شربت سينۀ بسيار خوبى است.

شربت سينۀ پرسياوشان مركب: پرسياوشان خشك u200a١٢۵u200a گرم، ريشۀ خطمى u200a١٢۵u200a گرم، عناب u200a۵٠u200a گرم، خرما يك كيلوگرم و مقدار كافى آب. همه را در آب ريخته بجوشانند و صاف كنند و به صافشده u200a۴u200a كيلوگرم قند افزوده بجوشانند تا قوام آيد.

توضيح: گياهانى هستند كه بهطور كلى آنها را گياهان سينهاى گويند كه براى نرم كردن سينه و خروج اخلاط مفيد مىباشند، اين گياهان براى دفع بلغم نيز نافع هستند.

اين نوع داروها بهطور كلى محرك بوده و در غشاى مخاط جهاز ريوى اثر گذارده و آن را تحريك نموده و خروج اخلاط و مواد محتوى مجارى شعبههاى قصبۀ ريه را تسهيل مىنمايند. پرسياوشان، بنفشه، پوليگالا، راسن، ساپوناريا و نظاير آن كه شرح كليۀ آنها در مجلدات مختلفۀ اين كتاب آمده است از اينگونه گياهان مىباشند.

از دستۀ سرخسها و خانوادۀ Polypodiaceae چند گياه ديگر در ايران مىرويند كه خواص درمانى آنها تا حدودى و از جهاتى نظير و مشابه پرسياوشان هستند، ولى كمتر مورد توجه مىباشند. اين گياهان را عموما در بعضى كتب با نام «جگردارو» ذكر مىكنند كه شايد ترجمۀ ناقصى از نام انگليسى آنها باشد زيرا در انگليسى انواع اين گياه را بهطور كلىSpleenwort مىنامند. در زير چند گونه از آن را كه در ايران مىرويند مختصرا شرح مىدهيم:

u200a١u200a. گونۀ Asplenium trichomanes L. اين گياه را به فرانسوى Capillaire rouge و به انگليسى Common spleenwort مىنامند. در كتب طب سنتى با نام عربى آن «لحاء الغول» آمده است.

گياهى است چندساله كوچك، بلندى آن كمتر از يك وجب، برگهاى آن مركب به طول u200a١۵u200a-u200a۵u200a سانتىمتر و داراى u200a٢٠u200a-u200a١٢u200a جفت برگچه است. برگچهها دندانهدار، بيضى نزديك به دايرۀ كوچك و بدون واسطه به رگبرگ اصلى متصل هستند.

دمبرگ برگهاى مركب اين گياه به رنگ قرمز تيره يا خرمايى تيره است. اين گياه در مناطق البرز و دامنههاى دماوند، پل زنگوله، كندوان و در مناطق شمال ايران در گيلان در رشت روى ديوارهاى خرابه و در جنگلهاى بين لنگرود و املش، در مازندران در اطراف حلقه چاهها، در بندر گز و در آذربايجان در نواحى سنگلاخ علىبولاغ و قرهداغ بهطور خودرو مىرويد. از نظر خواص دارويى ملين است و براى نرم كردن سينه مفيد مىباشد. از بخور برگهاى آن براى رفع سرماخوردگى سر و سينه استفاده مىشود و خواصى نظير پرسياوشان دارد. در چين از عصارۀ برگهاى خيسشدۀ گياه در شراب براى تسكين لومباگو و ضربههاى وارده به اعضا استفاده مىشود [چئو].

در هند از اين گياه به عنوان ملين و گياه سينهاى براى تهيۀ شربت سينه و از دود برگهاى خشك آن براى تسكين سرماخوردگى در سر و سينه استفاده مىشود. اين گياه در كشمير و در ارتفاعات ناحيۀ سيملا در هند بهطور گستردهاى مىرويد.

u200a٢u200a. گونۀ Asplenium ruta-muraria L. اين گياه به فرانسوى Rue de muraille و Capillaire blanc و Doradille des murailles و به انگليسى Wall rue و Wall spleenwort و White maiden hair گفته مىشود. در برخى كتب نام فارسى آن را «جگرداروى سدابى» ذكر كردهاند كه ظاهرا ترجمۀ ناقصى از نام انگليسى آن است.

گياهى است چندساله نسبتا بلند به بلندى u200a١٠٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر. برگهاى آن مركب ولى بىنظم است، برگچهها با بريدگى زياد، دمبرگ آنها سبزرنگ و بلند است. اين گياه در امريكا، اروپا، شمال افريقا و در آسيا در هند در كشمير و در روسيه در سيبرى و در ايران انتشار دارد. در ايران در دره كرج، دامنههاى البرز، در شمال ايران در گرگان و در آذربايجان در قرهداغ بهطور خودرو انتشار دارد. خواص درمانى آن تا حدودى شبيه پرسياوشان است. در هند از اين گياه براى سرفه و نرم كردن سينه و باز كردن انسداد مانند جانشين پرسياوشان تجويز مىكنند. از برگهاى آن براى معالجۀ نرمى استخوان در بچهها ^u200a١u200aاستفاده مىشود.

u200a٣u200a. پرسياوشان سياه، در برخى كتب اين گياه را «جگرداروى سياه» ذكر كردهاند. به فرانسوى Capillaire noir و به انگليسى Black spleenwort گفته مىشود. نام علمى آن Asplenium adiantum nigrum L. مىباشد. گياهى است چندساله، برگهاى آن مركب به طول حدود u200a١٠u200a سانتىمتر، برگچههاى اين برگها نيز تقسيمشده و بريده است.

دمبرگها دراز به رنگ سياه براق است. بلندى گياه در حدود u200a۴٠u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر مىباشد. اين گياه روى ديوارهاى مخروبۀ مرطوب و در نقاط سايهدار و در اراضى سنگلاخى و در خاكهاى سيليسى مىرويد. در ايران در مازندران، رشت و آذربايجان در قرهداغ و حسنبيگلو ديده مىشود. در هند نيز در كشمير در ارتفاعات u200a٢۵٠٠u200a-u200a١۵٠٠u200a متر از سطح دريا مىرويد.

از نظر خواص دارويى در هند از گياه كه تلخ است به عنوان داروى مدر و ملين استفاده مىشود. دمكردۀ آن براى رفع ناراحتىهاى چشم تجويز مىشود و داروى مؤثرى براى معالجۀ ناراحتىهاى طحال و يرقان است. خوردن دمكردۀ آن در زنها موجب عقيم شدن مىشود، در اروپا از جوشاندۀ u200a۵٠u200a-u200a٢٠u200a گرم از برگ و سرشاخههاى جوان گياه در صد گرم آب به عنوان قاعدهآور و داروى نرمكنندۀ سينه استفاده مىشود.

u200a۴u200a. گونۀ ديگرى از اين گياه را كه در بعضى كتب فارسى با نام «چترك» و در كتب سنتى با نام «حشيشة الطحال» ذكر مىشود به فرانسوى Ceterach officinal و Dorade و Doradille d'Espagne و به انگليسى Stone-fe و Sclay spleenwort مىنامند. نام علمى آن Hemidictyum ceterach L. و يا Asplenium ceterach L.

و يا Ceterach officinarum Wild. مىباشد. در بعضى مدارك نام اصلى اين گياه را Ceterach officinarum DC. نيز ذكر كردهاند.

گياهى است چندساله، برگهاى آن كمى ضخيم به رنگ سبز تيره، زير برگها پوشيده از فلسهاى خرمايىرنگ، تقسيمات برگ به شكل دندانههاى قوسىشكل موجى است كه در كنار آنها تار وجود دارد. اين گياه روى ديوارها و در جاهاى سنگلاخ مناطق مديترانهاى مىرويد. در هند در كشمير و پنجاب و تا ارتفاعات u200a٣٠٠٠u200a متر ديده مىشود. در ايران در مناطق شمالى ايران در رشت روى ديوارها و در درۀ سفيدرود و در مازندران، آذربايجان، كردستان، لرستان و در جنوب ايران در شهبازان و كشور و بيشه در ارتفاعات u200a١٢٠٠u200a-u200a١٠٠٠u200a متر از سطح دريا ديده مىشود.

در هند اين گياه به عنوان مدر، قابض و در رفع ناراحتىهاى طحال تجويز مىشود.

در استعمال داخلى به صورت دمكردۀ u200a۵u200a گرم گياه خشك در صد گرم آب جوش مخلوط با نعنا به عنوان قابض و در استعمال خارجى به صورت ضماد يا مرهم براى خرد كردن سنگ مثانه و كليه و معالجۀ زردى و يرقان مفيد است. مصرف درازمدت اين دارو براى قلب و ريه مضر است لذا بايد توأم با صمغ عربى خورده شود و در مواردى كه روى مثانه عوارض جانبى دارد، مىتوان با خوردن عسل رفع عوارض نمود. مقدار خوراك از گياه خشك و برگهاى آن u200a۵u200a-u200a٣u200a گرم مخلوط با آب عسل است.