خيارخر

به فارسى «خرخيار» ، «خيار دشتى» ، «خيار وحشى» ، «سماهنگ» و در اصطلاح محلى اصفهان «كموزسگى» و «كموزكول» گويند. در كتب طب سنتى و به عربى با نامهاى «قثاء الحمار» و «مشط الذئب» نام برده مىشود. به فرانسوى Coichon d'āne و Ecballium و Giclet و به انگليسى Squirting cucumber گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Cucurbitaceae ، نام علمى آن Ecballium elaterium) L. (A. Rich.

و مترادفهاى آن Elaterium officinale Nees و Momordica elaterium L. از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

گياهى است علفى چندساله، ساقۀ آن نسبتا ضخيم خوابيده، پوشيده از كركهاى زبر و خشن است. برگها متناوب پهن داراى بريدگىهاى كمعمق با دمبرگ دراز پوشيده از كرك بدون پيچك. گلهاى آن كوچك زرد و نر و ماده جداگانه روى يك پايه است. ميوۀ آن شبيه به بلوط دراز، پس از رسيدن به رنگ سبز مايل به زرد پوشيده از تارهاى زبر، طعم آن بسيار تلخ مىباشد. دانههاى داخل ميوه قهوهاى تيره و پس از رسيدن ميوه سوراخى در محل اتصال ميوه به دمگل ايجاد شده و تخمها با سرعت و شدت با صدا به خارج پرتاب مىشوند. ريشۀ آن بزرگ و سفيد است.

در طب سنتى در درجۀ اول ميوه به عنوان دارو و در درجات بعدى ريشه و برگ آن مصرف مىشوند. بهترين نوع ميوۀ آن ميوهاى است كه از گياهى گرفته شده باشد كه ميوۀ آن منحصر به يك عدد نباشد و چند ميوه داشته باشد. و هرچه تعداد ميوههاى يك گياه بيشتر باشد اثر دارويى هر ميوۀ آن بيشتر است. مورد مصرف عصارۀ ميوه است و بهترين آن سفيدرنگ و سبك است كه اگر به آتش نزديك كنند مشتعل مىشود و بايد حد اكثر يك سال از تهيۀ عصاره نگذشته باشد و از ميوۀ كاملا رسيدۀ گياهى كه بيش از يك ميوه داشته است، تهيه شده باشد.

براى تهيۀ عصارۀ خشك به اين ترتيب عمل مىشود: ميوۀ رسيدۀ آن چيده مىشود، علامت رسيدگى كامل ميوه اين است كه چون دست به آن برسد خودبهخود از بوتۀ گياه جدا گردد و تازه و شاداب باشد. ميوهها را پس از چيدن بريده و روى تور سيمى مانند الك يا پارچهاى ريخته و فشار مىدهند كه عصارۀ آن از صافى بگذرد.

سپس آب شيرين و زلالى روى عصارۀ گرفتهشده مىريزند و مىگذارند تا رسوب آن تهنشين شود و آب صاف رقيق روى آن را دور مىريزند و مجددا روى رسوبات، آب شيرين خالص مىريزند و مىگذارند تا رسوب آن مجددا تهنشين و آب بالاى آن را بيرون مىريزند و پس از آن درد باقيمانده را كاملا نرم ساييده و با هموزن آن صمغ عربى و يا با نصف آن نشاسته مخلوط نموده، ساييده و قرص درست مىكنند و خشك مىنمايند و در بازار با نام الاتريوم ^u200a١u200aعرضه مىكنند. حكماى طب سنتى معتقدند كه نيروى مسهلى و دارويى آن تا ده سال مىماند.

گياه خرخيار در هرزويل در ارتفاعات u200a٧٠٠u200a مترى و در ارسباران در جنگل حسنبگلو ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى وجود گلوكوزيد، الاترين ^u200a٢u200a، اكبالين ^u200a٣u200aو پروفتين ^u200a۴u200aدر گياه گزارش شده است. مادۀ الاترين مادۀ عامل و فعال گياه است. در ريشۀ آن يك مادۀ عامل مسكن درد وجود دارد ]G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

رسوب خشكشدهاى كه از فشردن مغز خرخيار حاصل مىشود در بازار به نام الاتريوم فروخته مىشود. اين دارو خاصيت تخدير دارد و در موارد مالاريا و هايدروفوبيا ^u200a١u200aكه بيمارى ترس از آب است و در اثر گاز گرفتن حيوانات هار مانند سگ هار در انسان عارض مىشود و به هارى معروف است، نيز به كار مىرود. مسهل و تخليهكنندۀ بسيار قوى است و براى تخليه در استسقا بخصوص در مورد بيماران كليوى مستعمل است. در حبهايى كه طبق دستور فوق درست مىشود مقدار گرد مغز خرخيار يا الاتريوم طورى بايد تنظيم شود كه در هر خوراك u200a١٠u200a-u200a۵u200a ميلىگرم بيشتر خورده نشود، زيرا خوراك زياد آن ايجاد مسموميت و دلپيچه و سردرد و ناراحتى مىنمايد.

در تهيۀ عصارۀ الاتريوم همانطوركه در بالا تشريح شد بايد حتىالامكان از حرارت دادن خوددارى شود.

مادۀ الاترين كه مادۀ مؤثر عصارۀ خشك الاتريوم است، جسمى است غير محلول در آب ولى در سولفور كربن و كلروفورم حل مىشود و معمول است از گرد الاترين نيز مستقيما به عنوان مسهل قوى استفاده مىشود، طعم آن مانند الاتريوم بسيار تلخ و مقدار مصرف آن خيلى كمتر از الاتريوم و بايد با نظر پزشك و مراقبت و احتياط كامل در صورت لزوم مصرف شود.

عصارۀ الاتريوم خوشبختانه خيلى به راحتى به صورت گرد درمىآيد. رنگ آن تيره و كمى سبز است و پس از ماندن بتدريج سطح آن را گرد متبلورى مىپوشاند.

طعم آن خيلى تلخ و بوى آن شبيه بوى علف است. از خرخيار بهطور متوسط در حدود u200a١٢u200a/u200a٠u200a درصد الاتريوم به دست مىآيد.

خوردن قرصهاى الاتريوم موجب مىشود كه مقدار زيادى مدفوع با حالت روان و مايع دفع شود. به همين دليل از اين دارو در موارد آب آوردن نسوج بدن و استسقا استفاده مىشود.

خيارخر از نظر طبيعت گرم و خشك است. از نظر خواص اطبا سنتى معتقدند كه پاككنندۀ دماغ، مسهل صفرا و بلغم خام و زردآب است و براى لقوه، فلج، صرع، كزاز، سردرد، دردهاى مفاصل، نقرس، سياتيك، سرفه سرد، تنگى نفس، گازها، بادهاى غليظ، استسقا، يرقان سياه، بواسير و خرد كردن سنگ كليه و مثانه و ازدياد ترشح ادرار نافع است و قاعدهآور مىباشد.

ميوه، برگ، ريشه و عصارۀ ميوۀ آن به صورتهاى مختلف مصرف مىشود. اگر از عصارۀ تازۀ آن با شير دختران مخلوط و در بينى بچكانند سردرد تمام سر و دردهاى سر مزمن را تسكين مىدهد. ريختن قطرۀ نيمگرم عصارۀ آن كه با عسل و يا با روغن زيتون مخلوط شده باشد براى ورمهاى حنجره و ديفترى نافع است. خوردن فشردۀ ريشۀ آن به قدر u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a گرم براى استسقا و يرقان سياه بسيار مؤثر و مفيد است و بدون ضرر و اگر u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم از گرد ريشۀ آن خورده شود مسهل بلغم خام و صفرا و زردآب مىباشد، بدون اينكه به معده ضرر برساند. اگر قدرى عصارۀ آن را با پر مرغ تميزى بر بيخ زبان و اطراف آن بمالند قىآور است و اگر بخواهند سريعتر اثر كند عصاره را در روغن زيتون و روغن زنبق حل كنند و بمالند. اگر قى شديد شود و بخواهند تسكين دهند روغن زيتون بخورند و اگر فايده نبخشيد سركه رقيق با آب سرد بخورند و يا در آب سرد بنشينند و آب سرد بر سر بريزند و چيزهاى قابض بخورند.

اگر ريشۀ آن را ساييده و u200a٢٠٠u200a گرم آن را با u200a١۴٠٠u200a گرم آب انگور مخلوط كرده تا u200a٣u200a روز، روزى u200a٢٠٠u200a گرم از آن ناشتا بخورند، براى استسقا بسيار نافع است. ضماد ريشۀ پختۀ آن با آرد جو ورمهاى بلغمى كهنه را تحليل مىبرد و دمل را سر باز مىكند. اگر با دمكردۀ ريشۀ آن تنقيه نمايند براى سياتيك بسيار نافع است. ضماد پختۀ ريشۀ آن با سركه و يا آب انگور براى درد پشت و نقرس سرد نافع است. خوردن دمكردۀ آن براى جذام نافع است. مقدار خوراك از عصارۀ آن u200a١٠u200a-u200a۵u200a ميلىگرم و مقدار خوراك از ريشۀ آن تا u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم و از دمكردۀ ريشۀ آن تا u200a١٠٠u200a گرم است. براى اشخاص گرممزاج مضر است و عكسالعمل شديد ايجاد مىكند. توصيه اين است كه عصارۀ ميوۀ خرخيار را هيچ وقت تنها مصرف نكنند و با صمغ عربى و يا نشاسته طبق دستورى كه داده شد قبلا سرشته و پس از آن استعمال نمايند، زيرا اگر تنها خورده شود ممكن است ايجاد عكسالعمل شديد، دلپيچه و دلدرد كند و اگر بخواهند نتايج بهترى از خوردن آن گرفته شود، توصيه حكماى طب سنتى اين است كه با داروهاى مصلح آن نظير قنطوريون دقيق يا مرمكى، زعفران، سنبل الطيب، دارچين، انيسون، تخم كرفس، جاوشير، سكبينج، تربد، حب بلسان و يا آب عسل و نظاير آن بخورند.