شمشاد وحشى جنگلى

به فارسى «شمشاد» و «كيش» و «شمشاد وحشى جنگلى» گويند و در كتب طب سنتى با نامهاى «بقس» و «شجرة البقس» آورده شده است. واريتهاى با برگهاى كوچك آن را باغبانها «شمشاد انارى» گويند. در شمال ايران با نامهاى محلى مختلفى شناخته مىشود از جمله در آستارا «شمشاد و شومشاد» ، در گيلان و طوالش «كيش» و در رامسر و شهسوار «شوشار و شىشار» و در نور و مازندران «شار و شر» و در كجور و آمل «شهر» مىگويند. به فرانسوى Buis و به انگليسى Garden edgine box و Box tree و Box گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Buxaceae ، نام علمى آنBuxus sempervirens L. مىباشد.

شمشاد براى كاشت و تزيين در باغبانى انواع متعددى دارد كه معمولتر از همه شمشاد پاكوتاه است كه براى حاشيهها به كار مىرود كه به فرانسوى Buis nain ā bordure گويند و نام علمى آن Buxus suffruticosa مىباشد و واريتههاى به رنگهاى سفيد و ابلق و. . . كه نامهاى علمى آنها Buxus sempervirens var argentea و Buxus sempervirens var aurea و. . . است.

مشخصات كلى

شمشاد وحشى درختچهاى است كه در خارج از جنگلها و در شهرها بلندى آن كم و u200a٢u200a-u200a١u200a متر و در جنگلهاى شمال و مناطق مناسب u200a۶u200a-u200a۵u200a متر مىباشد. داراى شاخههاى منشعب، برگهاى آن سبز سير چرمى بيضى نوكتيز. گلهاى آن نر و ماده كه در كنار برگها به رنگ سبز مايل به زرد ظاهر مىشود. ميوۀ آن پوشينۀ كوچك كه دانههايى به رنگ سياه در آن قرار دارند. شمشاد از درختان هميشهسبز ساحلى و جلگۀ جنگلهاى شمال ايران است و تا ارتفاع u200a١٠٠٠u200a متر نيز ديده مىشود و در تمام قسمتهاى گيلان و مازندران مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در برگ و پوست ريشۀ شمشاد وحشى علاوه بر اسانس و صمغ چهار آلكالوئيد به نامهاى بوكسين ^u200a١u200a، پارابوكسين ^u200a٢u200a، بوكسىنيدين ^u200a٣u200aو بوكسىنامين ^u200a۴u200aمشخص شده است.

در برگهاى آن تعداد بيشترى آلكالوئيد يافت مىشود و تا حال u200a١٠u200a آلكالوئيد در برگهاى آن مشخص شده است ]G. I. M. P[. بوكسين به صورت بلورهاى بىرنگ و محلول در آب به دست آمده است كه براى درمان تبهاى نوبهاى بهطور مؤثر تجويز مىشود.

در گزارش ديگرى آمده است كه از برگ آن ده آلكالوئيد گرفته شده است و علاوه بر آلكالوئيدهاى بالا، آلكالوئيدهاى ديگرى از جمله بوكسامين ^u200a۵u200a، نوربوكسامين ^u200a۶u200aو بوكسامينول ^u200a٧u200aرا نيز دارا مىباشد ]S. G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

شمشاد داراى چوب سختى است كه براى ساختن قاشق چوبى، ظرفهاى چوبى، شانه، ورقههاى صاف و نازك چوب مانند كاغذ به كار مىرود. شمشاد از نظر طبيعت گرم و خشك است و عدهاى از حكماى طب سنتى آن را سرد مىدانند.

برگ شمشاد اگر توسط حيوانات زياد خورده شود، مسمومكننده است. ضماد خاكارۀ چوب آن با حنا كه بر سر گذارده شود براى تقويت مو و رفع سردرد نافع است و ضماد خاكارۀ آن با سفيدۀ تخممرغ و آرد گندم براى استحكام مفاصل و رفع سستى آن مفيد است. شستن با آب دمكرده و پختۀ برگ آن در موارد خارج شدن گرههاى مقعد خوب است. تخم شمشاد قابض و رطوبتهاى معده و روده را خشك مىكند و جريان رطوبت از دهان را قطع مىكند. مقدار خوراك از تخم تازۀ آن كه دانههاى آن را بيرون آورده باشند تا u200a٣٠u200a گرم و از تخم خشك بىدانۀ آن u200a١۵u200a گرم است. عرق شكوفۀ آن در تقويت دل و دماغ قوىتر از عرق بهارنارنج است. شانهاى كه از چوب شمشاد ساخته شود و به كار رود مقوى مو مىباشد و فساد و ضايعات مو را رفع مىكند.

دمكرده يا جوشاندۀ u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم پوست شمشاد يا برگ شمشاد در هزار گرم آب، معرق، تصفيه كنندۀ خون، تببر و صفرابر است و براى روماتيسم مزمن و نقرس مؤثر است و به علاوه در رفع عوارض سيفيليس نيز نافع مىباشد. جوشاندۀ برگهاى آن در موارد نزله ريهاى و ذات الجنب و اخلاط خونى نيز تجويز مىشود. دمكردۀ u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم برگ شمشاد در هزار گرم آب جوش و يا u200a۴u200a گرم گرد برگ خشك با عسل مسهل است. جوشانده را معمولا يك فنجان قبل از هر غذا مىخورند. عدهاى از حكما بوكسين مادۀ عامل شمشاد را بدل و جانشين سولفات دوكينين مىدانند و سولفات بوكسين را در موارد تبهاى نوبهاى خيلى مؤثر مىشمارند. از جوشاندۀ u200a۵٠u200a گرم پوست ريشۀ شمشاد در هزار گرم آب مانند معرقها در معالجۀ سيفيليس مزاجى و روماتيسم مانند گياك استفاده مىشود.

بايد توجه شود كه برگ و ريشه و ساير اعضاى گياه شمشاد چون داراى آلكالوئيدهاى متعددى است اگر بيش از حد مجاز خورده شود مسموميت ايجاد مىنمايد و موجب قى و اسهال و ورم معده و روده و تشنج مىشود. بهطور كلى آلكالوئيدهاى شمشاد در آغاز ايجاد تحريك مىنمايد و پس از آن در صورتى كه مقدارش زياد باشد ايجاد فلج عصبى مىنمايد، بنابراين در مصرف فرآوردههاى شمشاد بايد خيلى احتياط كرد و زير نظر و مراقبت پزشك مصرف نمود. در هند از چوب شمشاد به عنوان معرق و از برگهاى آن كه تلخ است به عنوان مسهل و معرق استفاده مىشود و همچنين براى كنترل روماتيسم و سيفيليس آن را مىخورند. پوست آن را تببر مىدانند.

در برابر مسموميت با فرآوردههاى شمشاد بايد فورا به پزشك اطلاع داد و تا رسيدن پزشك بايد سعى كرد دستگاه هاضمه تخليه شود و پس از آن مقدارى زغال حيوانى به مسموم خورانيد و كلرال تجويز نمود و اقدام به تنفس مصنوعى كرد.