كولا

كولا به مغز دانه گونههاى مختلف و متعدد و متنوع درختانى گفته مىشود كه درخت آن را به فرانسوى Kolatier و به انگليسى Kola و يا Cola گويند. گياهى است از خانوادۀ Sterculiaceae و داراى ارقام و گونههاى مختلفى است كه معروفترين آنها در تجارت دارويى به شرح زير مىباشد:

u200a١u200a. Cola nitida) Vent. (Schott & Engl. كه مرغوبترين دانه را مىدهد، داراى دانههايى با مغز دولپهاى مىباشد. اين رقم انواع مختلفى دارد كه عبارتاند از Cola rubra رقمى كه دانههاى آن قرمزرنگ است و ديگرى Cola alba رقمى كه دانههاى آن سفيدرنگ است و سومى Cola mixta كه بعضى از دانهها سفيد و بعضى قرمزرنگ است. حتى روى يك درخت لپههاى داخل يك مغز نيز ممكن است دورنگ باشد.

توضيح: برخى از مدارك گياهشناسى نام علمى اين گياه را چنين نيز مىنويسند Cola nitida) Vent. (A. Chevalier .

u200a٢u200a. گونه Cola acuminata) pal. de Beauv. (Schott et Engl. كه مغز دانۀ آن بيش از دو لپه دارد و تا u200a۶u200a لپه در هر مغز ديده مىشود. اينگونه را در كتب طب سنتى با نام عربى آن «جوز الزنج» نام مىبرند.

مشخصات

كولاها درختانى هستند با بلندى متوسط، برگهاى پهن نوكتيز با بريدگىهاى نامنظم. قسمت مورد استفادۀ كولا دانۀ آن است كه آن را Noix de cola نامند. دانهاى است به رنگ سفيد يا قرمز.

تكثير كولاها از طريق كاشتن بذر آن صورت مىگيرد. براى اين كار بذر را در ظرفهاى بامبو مىكارند و نهالهاى توليدشده را در شروع فصل باران وقتى كه u200a۵٠u200a-u200a۴٠u200a سانتىمتر بلندى دارند، در مزرعه با فاصلۀ ده متر از يكديگر مىكارند.

درختان كولا بومى مناطق حاره افريقا مانند ساحل عاج، ساحل طلا، سيرالئون و گينه است و از آنجا به هندوچين و ماداگاسكار و آنتيلها رفته و انتشار يافته است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در دانۀ كولا مقدار قابل ملاحظهاى (در حدود u200a٢u200a درصد) كافئين وجود دارد. طبق بررسىهايى كه دكتر Heckel به عمل آورده است، اثر تحريكى مغز دانۀ كولا تنها معلول وجود كافئين آن نيست بلكه در اثر داشتن كاتچين ^u200a١u200a، كولاتين ^u200a٢u200aو كولاتئين ^u200a٣u200aنيز مىباشد كه درعينحال موجبات حل شدن كافئين را نيز فراهم مىنمايند. به علاوه در دانۀ كولا كمى در حدود u200a٠٢٣u200a/u200a٠u200a درصد تئوبرومين ^u200a۴u200a، كمى تانن،5/0 درصد مواد چرب و قرمز كولا، يك اكسيداز و. . .

وجود دارد. در مغز دانۀ كولا علاوه بر آلكالوئيدهاى يادشده مقدارى تانن، حدود u200a۵u200a/u200a٠u200a درصد مواد چرب، در حدود u200a٣u200a درصد گلوكوز، در حدود u200a٣۴u200a درصد نشاسته و حدود u200a۶u200a درصد مواد پروتئيك وجود دارد و وجود مواد بالا موجب شده است كه به دانۀ كولا جنبۀ يك نوع مادۀ غذايى داده شود.

وجود اكسيداز در دانۀ كولا موجب مىشود كه خواص و تركيبات شيميايى دانههاى تازه با دانههاى خشك متفاوت باشد. براى رفع اين عيب معمول است كه دانههاى كولا را در حالت تازگى استرليزه مىكنند و پس از آن خشك مىنمايند. براى اين كار دانههاى تازۀ كولا را در اتوكلاو قرار داده و حرارت اتوكلاو را سريعا از u200a١۵u200a درجۀ سانتىگراد به u200a١١٠u200a درجۀ سانتىگراد مىرسانند و پس از اينكه u200a١٠u200a-u200a۵u200a دقيقه در اين درجه حرارت ماند درجۀ حرارت را پايين مىآورند. با اين روش اكسيداز از بين مىرود و با از بين رفتن اكسيداز دانههاى كولا پس از خشك شدن، تغييرى در كيفيت آن حاصل نمىشود.

خواص-كاربرد

دانۀ خشك كولا از نظر محرك بودن قوىتر از قهوه و چاى مىباشد و اين خاصيت به علت وجود كافئين است كه در حدود u200a٢u200a درصد در دانه وجود دارد.

آلكالوئيدهاى ديگر دانه كولاى تازه نظير كولاتين و كولاتئين روى سيستم ماهيچهها اثر مىگذارند. طب جديد كولا را به عنوان مادۀ ضد ناتوانى مؤثر و ضد از دسترفتگى قوا طرف توجه قرار مىدهد. دانۀ كولاى خشك به صورت گرد، گرانول، خمير يا قرص و تنطور و عصاره، خلاصه به انواع صور مختلف دارويى مصرف مىشوند.

دانههاى تازۀ كولا براى اشخاصى كه در اثر كار بدنى مواجه با خستگى فوقالعاده مىشوند مانند راهپيمايى نظامى طولانى و يا دويدنهاى طولانى و كارهاى فيزيكى سخت بسيار مؤثر و مفيد است. خوردن دانۀ كولا از نفسنفس زدن جلوگيرى مىنمايد به اين جهت در مسابقات دو و دوچرخهسوارى از آن استفاده مىشود. كولا در عين حال كه نيرودهنده و مقوى قلب است ولى بههرحال بايد توجه كرد كه مصرف زياد آن موجب فلج حركات قلب و مرگ مىشود. زيرا خستگى را مخفى مىكند و اشتها را از بين مىبرد و تحريكات عصبى را افزايش مىدهد.

مقدار خوراك مغز دانۀ كولا به صورت گرد u200a١٠u200a-u200a۵u200a گرم در روز و نوشابه كولا (u200a۶٠u200a گرم دانه در يك ليتر آب انگور) به مقدار u200a١٠٠u200a-u200a٣٠u200a گرم در روز مصرف مىشود.