گل حسرت

به فارسى گل حسرت گفته مىشود و در كتب طب سنتى و بازار دارويى با نام «سورنجان» ، «عكنه» و «سورنگان» ناميده مىشود. به فرانسوى Colchique و به انگليسى Colchicum گويند. گياهى است از خانوادۀ Colchicaceae (عدهاى از گياهشناسان از جمله هندىها در خانوادۀ Liliaceae مىگذارند) . نام علمى گونههاى عمدۀ مختلف آنكه از نظر دارويى مورد توجه مىباشند به شرح زير است:

u200a١u200a. گل حسرت زيبا كه به «سورنجان شيرين» معروف است، نام علمى آن Colchidum Speciosum Stev. ، گياهى است كوچك به بلندى u200a١٢u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر، گلهاى آن ارغوانى و درشت و در پاييز بهطور منفرد و بدون هيچ برگ از زمين خارج مىشود. برگهاى سبز براق آنكه در حدود u200a٩u200a سانتىمتر است و ميوۀ آن، در بهار سال بعد بيرون مىآيند و ظاهر مىشوند. اين گل در ايران در دامنههاى البرز، تجريش، اطراف تهران، در مناطق شمال ايران و در خراسان در نواحى سرحدى در هريرود مىرويد و به علاوه در قفقاز و آسياى صغير نيز انتشار دارد.

u200a٢u200a. سورنجان كرمانى كه به سورنجان تلخ معروف است. نام علمى اين گل حسرت Colchicum luteum Baker است و در نواحى جنوب ايران و در بلوچستان بهطور خودرو مىرويد و در هند و كشمير و مناطق معتدله هيماليا انتشار دارد.

u200a٣u200a. گونۀ Colchicum autumnale L. كه به فرانسوى Colchique d'automne و Safran des pres و Tue chien وVeillotte و Veilleuse و Tue loup و به انگليسى Wild saffron گفته مىشود. اين گونه از گياه در ايران تا به حال ديده نشده است. در اروپا بخصوص در فرانسه انتشار دارد.

مشخصات

گل حسرتها گياهانى هستند چندساله كه در چمنزارها و مراتع مرطوب و خاكهاى سبك مىرويند. وجه تشخيص آنها پياز غدهمانند سفت زيرزمينى آنهاست كه از يك غشاى متورم كه ادامۀ ساقۀ هوايى گياه است پوشيده شده و در مورد عدهاى از ارقام گياه سياهرنگ است و در حقيقت تورم ريشۀ پياز نيست كه مانند پياز رسمى ورقه ورقه داشته باشد، بلكه تورم سفتى آن را تشكيل مىدهد، مانند پياز يا غدۀ زعفران.

برگهاى آنها باريك، دراز، خطى، بيضىشكل و نوكتيز و معمولا در بهار ظاهر مىشوند، چه در گل حسرتهايى كه گلهاى آنها در پاييز ظاهر مىشود و يا آنهايى كه در بهار بيرون مىآيد.

گلها معمولا بهطور منفرد و يا u200a٣u200a-u200a٢u200a گل از زمين خارج مىشوند. ظاهرا شبيه زعفران هستند ولى فرق عمدۀ آنها اين است كه گلهاى گل حسرت u200a۶u200a پرچم يا آلت مذكر يا آلت نر دارد، در صورتى كه زعفران u200a٣u200a تا پرچم دارد و به علاوه تورم ريشه يا Corm زعفران كوچكتر و تقريبا مدور است، در صورتى كه تورم ريشه در گل حسرت دراز مىباشد. و معمولا برگها و ميوۀ گل حسرتها در فصل بهار در فاصلۀ ارديبهشت تا خرداد روى گياه ديده مىشوند. محفظۀ ميوۀ آن داراى u200a٣u200a خانه است و در هر خانه u200a٧٠u200a-u200a۵٠u200a دانه وجود دارد كه ريز به قطر u200a٢u200a-u200a١u200a ميلىمتر و طعم آن تلخ است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گل حسرت گونۀ C. Luteum موارد زير مشخص شده است.

در تورم ريشۀ اين گياه آلكالوئيدى به نام كولشىسين ^u200a١u200aوجود دارد. مقدار آلكالوئيد در يك گياه كه از كشمير هندوستان چيده و بررسى شده در حدود u200a٢۵u200a/u200a٠u200a-u200a٢١u200a/u200a٠u200a درصد وزن غدۀ خشك گياه بوده است. دانههاى ريز گياه نيز ۴٣u200a/u200a٠u200a-u200a۴١u200a/u200a٠u200a درصد از انواع آلكالوئيدها داشته است. به علاوه در تورم ريشۀ آن مقدارى مواد نشاستهاى و لعاب و كمى قند نيز وجود دارد و در گونۀ C. speciosum دانشمندان شوروى يك آلكالوئيد جديدى به نام اسپسيوزين ^u200a١u200aيافتهاند ]S. G. I. M. P. [ .

كولشىسين مادۀ عامل موجود در پياز و دانۀ گياه گل حسرت است. مادهاى است سمى به فرمول خام Cu200a٢٢u200aHu200a٢۵u200aNOu200a۶u200a، آلكالوئيد كولشىسين در آب كم حل مىشود ولى در الكل به مقار زياد حل مىشود. آلكالوئيد كولشىسين از غدۀ گياه استخراج و در موارد مختلف بيمارىها مستقيما و يا به صورت غدۀ لهشدۀ گياه مورد استفاده قرار مىگيرد. اگر غدۀ گياه در آب جوش كاملا جوشانده شود و پس از آن در حرارت u200a١۵u200a درجۀ سانتىگراد و بيشتر خشك شود مقدار آلكالوئيد كولشىسين كاهش مىيابد.

خواص-كاربرد

در هند از غدۀ گياه به مقدار محدود در استعمال داخلى به عنوان بادشكن، مسهل، افزايش دهندۀ نيروى جنسى، نيروبخش و براى معالجۀ نقرس و روماتيسم و در موارد بيمارىهاى كبد و طحال و در استعمال خارجى از ضماد آن براى كاهش التهاب و درد استفاده مىشود. از خود گياه يعنى از اعضاى هوايى گياه به عنوان جانشين گونۀ C. autumnaleاستفاده مىشود.

در كتب طب سنتى اظهار عقيده مىشود كه غدۀ گل حسرت سه نوع است: نوع اول رنگ پوست خارجى غده و همچنين رنگ مغز غدۀ گياه هر دو سفيد است و طعم آن شيرين است. نوع دوم رنگ پوست خارجى غده يا پياز گياه و همچنين رنگ مغز آن زرد تيره يا سرخ است. در نوع سوم رنگ پوست خارجى غده و رنگ مغز آن هر دو سياه و طعم آن تلخ است. از نظر استعمال داخلى فقط نوع اول يعنى نوع سفيد توصيه مىشود و دو نوع ديگر را به هيچ وجه براى استعمال داخلى توصيه نمىنمايند زيرا سمى است و مهلك مىباشند و فقط در موارد بيمارىها در استعمال خارجى اجازۀ استفاده از آنها داده مىشود.

در مورد نوع سوم بخصوص حتى براى استعمال خارجى نيز تجويز نمىنمايند چون سمى بودن آن به قدرى است كه از راه خراشهاى احتمالى پوست نيز اگر وارد شود ممكن است مهلك باشد.

سورنجان از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى خيلى گرم و خشك است و عدهاى معتقدند كه سفيد آن از نظر حرارت معتدل است. از نظر خواص، خوردن سفيد آن كه در استعمال داخلى تجويز مىشود، مسهل اقسام بلغم است و اخلاط لزج را از اعماق بدن خصوصا از مفاصل بيرون مىكشد و براى معالجۀ يرقان و ورم طحال مفيد است. اگر با صبر خورده شود براى سياتيك و نقرس بسيار نافع است و اگر با زنجبيل و فلفل خورده شود نيروى جنسى را افزايش مىدهد. خوردن u200a٢u200a گرم از غدۀ سفيد آن با زنجبيل، پونه، زيره و همچنين با شير تازه و قند تا سه روز براى تحريك و تقويت قواى جنسى اثر مفيد نشان داده است. ضماد آن با زعفران و تخممرغ در تسكين درد استخوان و تحليل ورمهاى سفت و با سركه براى درد مفاصل و آرتروز مفيد است. شياف آن كه با روغن گوسفند يا گاو تهيه شود براى افتادن دانه بواسير و تسكين درد آن بسيار نافع است. مقدار خوراك آن بتنهايى با زعفران تا u200a٣u200a گرم و به طور تركيب با ساير ادويه كمتر است. سورنجان مضر معده است و ايجاد دلپيچه و ضعف در معده و كبد مىنمايد از اين نظر بايد با كتيرا و شكر و زعفران خورده شود و در مواردى كه براى رفع درد مفاصل مىخورند بايد با هموزن آن زنجبيل و فلفل كه اثر آن را تشديد مىنمايد، بخورند. اشخاصى كه ناراحتى معده و كليه و كبد دارند بهتر است كه از خوردن كلشيك يا كولشىسين خوددارى نمايند. بههرحال خوردن غدۀ گياه در هر مورد بايد زير نظر پزشك و با توصيۀ پزشك باشد. اگر كسى در اثر خوردن نوع غدۀ سياه يا سرخ آن مسموم شده باشد بايد فورا به پزشك مراجعه كند و قبل از دسترسى به پزشك به عنوان كمكهاى اوليه كوشش نمايند با خوردن شير تازۀ گاو وادار به استفراغ و قى شود، كه سم خارج گردد و در صورت امكان از پادزهر آن استفاده شود.

بررسىهاى پزشكى نشان داده است كه كولشىسين در تغيير ساختمان سلولى و حتى تغيير و تأثير در وضع كروموزومها آثارى دارد، بنابراين استفاده از غدۀ گياه يا از مادۀ عامل كولشىسين بايد در موارد خيلى لازم كه پزشك تنها راه معالجه تشخيص دهد، انجام گيرد.

در بازار دارويى ايران نوعى دارو با نام «سورنجان مصرى» مىفروشند كه آن را «شنبليد» نيز مىگويند كه به احتمالى مشابه سورنجان سفيد است. اين گياه سورنجان مصرى يا شنبليد در اغلب مدارك قديم مخلوط با سورنجان نوشته شده است ولى گياهى است متفاوت، به فرانسوى Hermodactyle و به انگليسى Hermodactyl گويند.

در ايران از سورنجان مصرى معمولا به عنوان مسهل و براى دفع بلغم استفاده مىشود و از مخلوط آن با صبر به مقدار معين كه تجويز شده باشد، زير نظر پزشك، براى معالجۀ بيمارى مفصل ران و سياتيك تجويز مىشود و از گرد آن با مخلوط با كره تندشده شيافى درست مىكنند كه براى بواسير مفيد است.