ژينسنگ

ريشۀ گياهى است چينى بسيار معروف كه بهتر است آن را گياه جوانى يا نوشدارو بناميم. در كتب طب سنتى و به عربى ريشۀ گياه را «جنسه» و «جنسا» نامند. به فرانسوى Ginseng و به انگليسى Ginseng و Asiatic ginseng وChinese ginseng گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ عشقه Araliaceae ، نام علمى آن Panax ginseng C. A. Mey. و مترادفهاى آن Panax schin-seng Nees و Aralia ginseng Baill. و Aralia quinquefolia Decne. & Planch. از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

گياهى است چندساله برگهاى آن مركب داراى u200a٧u200a-u200a۵u200a برگچه كه بهطور گروهى با دمبرگهاى خود از يك نقطه خارج و تشكيل يك برگ مركب را مىدهند. هر برگچه بيضى با كنارۀ دندانهدار منظم، نوكتيز و با رگبرگهاى مشخص. ريشۀ گياه كه قسمت مستعمل آن است دراز، ضخيم يك شاخه يا منشعب و دو شاخه، طول آن u200a١u200a متر و بيشتر و قطر آن در ناحيۀ يقۀ گياه تا u200a١٠u200a سانتىمتر مىرسد. پوست خارجى ريشۀ گياه به رنگ زرد، طعم آن كمى شيرين شبيه طعم مغز ريشۀ شيرينبيان است.

اين گياه در كوهستانهاى چين و منچورى مىرويد و از داروهاى شفابخش معروف چينى است كه هنوز هم در تمام داروخانههاى چين و اغلب داروفروشىهاى اروپا و امريكا موجود و عرضه مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى براى اينكه به اسرار خواص شفابخش اين ريشه پى برده شود مطالعات وسيعى صورت گرفته است و آنچه كه تا به حال گزارش شده اين است كه ريشۀ اين گياه داراى يك گلوكوزيد به نام پاناكيلون ^u200a١u200a، يك ساپونين به نام پاناكسوزيد ^u200a٢u200aيا پاناكسين ^u200a٣u200a، يك اسانس روغنى فرّار پاناسن ^u200a۴u200aو يك هورمون و ويتامين B [روا]، و سرانجام يك گلوكوزيد به نام ژينسنين ^u200a۵u200a[چونگ يائوچى] مىباشد.

در گزارش بررسىهاى شيميايى ديگرى آمده است كه ريشۀ گياه ژينسنگ داراى اسانس روغنى فرّار، رزين، ساپونين، و يك مادۀ عامل تلخ مىباشد. اين دارو تونيك، محرك، بازساز و مقوى است. مركز سيستم اعصاب و تنفس را تحريك مىكند و اين اثر دارو مربوط به وجود دو گلوكوزيد به نامهاى پانوكسيد آ ^u200a۶u200aو پانوكسيد ب ^u200a٧u200aمىباشد و به علاوه يك آلكالوئيد و ويتامين B كمپلكس و هورمونهاى استروئيدى ^u200a٨u200aاز آن جدا شده است. از ريشۀ گياه u200a٢u200a/u200a٠u200a-u200a١u200a/u200a٠u200a درصد كولين ^u200a٩u200aبرحسب وزن و بتاسيتوسترول ^{u200a١٠u200a}به دست مىآيد. از اين دارو براى تهيۀ داروهاى جوانى كه در تركيبات داروهاى زيبايى به كار مىرود استفاده مىشود ]S. G. I. M. P. [ .

در گزارش ديگرى آمده است كه از سال u200a١٩۴٧u200a ريشۀ اين گياه و ساير اعضاى اندام گياه براى يافتن اسرار شگفتانگيز شفابخش آن تحت بررسى دانشمندان قرار دارد و تاكنون چندين مادۀ عامل فيزيولوژيك از آن جدا شده است، از آن جمله عمدهترين آنها عبارتاند از پاناكسين كه مقاومت عضلات را در برابر بىنظمىها و ناراحتىها افزايش مىدهد و پاناكساسيد ^u200a١u200aكه متابوليسم و سيستم عروقى را اصلاح مىكند و پاناكيلون يا پاناكسويلون ^u200a٢u200aكه روى سيستم غدد مترشحۀ داخلى يا آندوكرين ^u200a٣u200aاثر مىگذارد و پاناسن كه مراكز اعصاب را تحريك مىكند و در آخر ژينسنين كه براى بيمارى قند اثر مثبت دارد [موزيگ و شرام].

خواص-كاربرد

ريشۀ ژينسنگ شايد از معروفترين داروهاى چينى باشد كه از دوران كهن تاريخ تا حال همواره آثار شفابخش آن مورد توجه حكماى طب سنتى قرار داشته است و دارد. از نظر خواص بهطور كلى، نيروبخش، مقوى، محرك، بادشكن و نرمكننده مىباشد [استوارت]. بررسىهاى زيادى روى اين ريشه به عمل آمده كه به اسرار شفابخش آن در موارد معالجۀ قطعى بىنظمىهاى عصبى، كمخونى، ضعف، كمبود تعريق و بىنظمى تنفس، فراموشى و نسيان، تشنگى مداوم، بىميلى جنسى، خستگى شديد، سؤهاضمه، دردهاى ناحيه قلب و تهوع و. . . پى برده شود [چيو]. خوردن آن به صورت جوشانده يا عصاره يا به صورت اسانس و يا مستقيما از جرم گرد ريشه به صورت خام صورت مىگيرد. خوراك آن نيرو و توانايى ايجاد مىكند تا در دوران نقاهت پس از بيمارى، بىنظمىهاى غدههاى بدن و ضعف اعصاب از بين برود و كار طبيعى و شفادهندۀ آنها اعاده گردد. متابوليسم قندها و هيدراتهاى كربن در بدن را منظم مىكند و موجب مىشود كه مصرف اكسيژن بهطور مداوم و عادى انجام گيرد و براى آرام كردن اشخاصى كه ناراحتىهاى روانى ^u200a۴u200aدارند، بسيار نافع است و يك نوع مسكن مؤثر براى مغز مىباشد.

چند گونۀ ديگر از Panax در بازار دنيا عرضه مىشود كه از نظر خواص و مرغوبيت در رديف گونۀ قبلى نيستند، ولى در حد خود معروفيت دارند كه بهطور مختصر ذكر مىشود، تا در موقع خريد در بازار به انواع آن وقوف كامل باشد.

u200a١u200a. ژينسنگ ژاپنى يا Panax Japonica C. A. Mey. و مترادف آن Panax repens Maxim. كه بومى ژاپن است و در برخى مناطق كوهستانى هندوچين نيز كاشته مىشود و از نظر ريشۀ غدهاى آن مورد توجه است. در چين و ژاپن از جوشانده يا دمكردۀ غدۀ زيرزمينى خشك آن براى نرم كردن سينه و به عنوان مقوى معده و تببر استفاده مىشود. در هندوچين جوشاندۀ ساقۀ ضخيم زيرزمينى آن به عنوان تقويت و تجديد قوا در دورۀ نقاهت بيماران و زنان پس از وضع حمل داده مىشود.

اين دارو به عنوان نوشدارو در آن مناطق براى انواع بيمارىها تجويز مىشود و اختصاص به يك بيمارى خاص ندارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در آن پاناكسساپونين ^u200a١u200aوجود دارد كه اجزاى پاناكسساپوژنين ^u200a٢u200aيا تارالين ^u200a٣u200a، تارالىژنين ^u200a۴u200aو اولئانوليك اسيد ^u200a۵u200aاز آن جدا مىشود.

u200a٢u200a. Panax pseudoginseng Wall. داراى ساقۀ زيرزمينى ضخيم است و براى تقويت و جلوگيرى از خونريزى، بند آوردن خونريزى خارجى يا داخلى، تف كردن با اخلاط خونى، خونريزى از بينى، عادت ماهيانه بيش از حد متعارف و وجود خون در ادرار يا در مدفوع به كار مىرود. عدهاى از دانشمندان خواص آن را شبيه خواص گياه Cynura pinnatifida DC. مىدانند و از نظر قابض بودن و بند آوردن خونريزى و جوش دادن زخمها مانند آن گياه تلقى مىشود. [استوارت]معتقد است كه براى جوش دادن زخمهاى پوست بسيار مؤثر است. دانشمند ديگرى به نام چيو ^u200a۶u200aاصولا اين دو گياه را تحت يك نام چينى آنها ذكر كرده است ولى بههرحال درعينحال كه شبيه هستند ولى دو گياه مختلف مىباشند و مؤثرترين آنها جنسه مىباشد كه نوشدار به معناى واقعى است و در موقع خريد بايد دقت كرد كه ريشۀ گياه اصيل چينى خريده شود.

u200a٣u200a. در عدهاى از مدارك علمى نيز گونۀ Panax quinquefolius L. كه اصولا بومى امريكاى شمالى است و سابقا از آنجا به چين برده شده و كاشته مىشود نام مىبرند كه در حال حاضر تقريبا در بازار معروفيتى ندارد.

مقدار خوراك از گونه P. ginseng : اين دارو به صورت عصارۀ آبى در شيشههاى كوچك يا در كپسول عرضه مىشود.

u200a١u200a. شيشهها به ظرفيت u200a۵٠u200a سانتىمتر مكعب عصاره است كه در آن u200a۴٠u200a گرم از جرم ريشۀ گياه وجود دارد. از اين عصاره u200a٣u200a بار در روز و در هربار u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a قطره بايد خورد.

u200a٢u200a. در كپسول، در هر كپسول u200a٧٠٠u200a ميلىگرم جرم ريشۀ گياه وجود دارد از اين كپسولها روزى يكبار و دو كپسول بايد خورده شود.

u200a٣u200a. آمپول، در هر آمپول u200a٢u200a و u200a١u200a گرم از جرم ريشۀ گياه موجود است و ظرفيت هر آمپول از نظر مايع و جرم ريشۀ گياه u200a١٠u200a سانتىمتر مكعب است و آمپولها در بستهبنديهايى كه در هر بسته u200a١٠u200a آمپول است عرضه مىشود كه حاوى u200a١٢٠٠٠u200a ميلىگرم جرم ريشۀ ژينسنگ است، از اين آمپولها روزى يك عدد بايد خورد. البته اين آمپولها براى تزريق نيست و فقط بايد خورده شود.

بهطور كلى مقدار خوراك از جرم ريشه در حدود u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a گرم در روز است كه علاوه بر صور فوق مىتوان به صورت جوشانده نيز تهيه كرد و خورد.

نظرى به تحقيقات جديد علمى در مورد خواص درمانى ژينسنگ

دربارۀ ژينسنگ تحقيقات علمى گستردهاى در جهان به عمل آمده است. تنها دانشمندان روسى بيش از u200a۴٠٠u200a طرح تحقيقاتى در مورد آثار شفابخش ژينسنگ سيبرى اجرا كردهاند. نتايج تمام تحقيقات نشان مىدهد اشخاصى كه از دمكردۀ ژينسنگ استفاده مىكنند معمولا سالمتر و شادابترند و در برخورد با ناملايمات زندگى استقامت بيشترى از خود نشان مىدهند، انرژى بيشترى براى كار دارند و تمركز خواص آنها خيلى بهتر و بيشتر است. دكتر فرانسورث ^u200a١u200aكه يكى از دانشمندان معروف گياه دارويى است تجربيات روسها را در مورد ژينسنگ كاملا تأييد مىنمايد. نظريه دكتر فرانسورث در مورد خواص ژينسنگ اين است كه ژينسنگ يك آداپتوژن ^u200a٢u200aاست. آداپتوژن يك اصطلاح فنى پزشكى است كه آن را اولين بار پزشك معروف روسى به نام دكتر برخمان ^u200a١u200a، از آكادمى علوم شوروى، تعريف كرده است و اين لقب را براى توضيح خواص شفابخش ژينسنگ به كار برده است. يك آداپتوژن مادهاى است بىضرر كه نقش تعديلكننده در بدن دارد، يعنى ورود آداپتوژن به بدن موجب مىشود هر چيزى كه در بدن در حالت عدم تعادل و يا غير نرمال است عادى و نرمال شود. اگر فشار خون خيلى زياد است تا حد عادى بدن آن را كاهش مىدهد و اگر فشار خون پايين افتاده و كم است آن را تا حد عادى و طبيعى متناسب با فيزيولوژى بدن افزايش مىدهد. به اين ترتيب وجود آداپتوژن در يك مادۀ غذايى و ورود آن به بدن آثار فيزيولوژيكى گستردهاى شبيه ضد اكسيدكنندهها دارد. البته در ژينسنگ مواد ضد اكسيدكننده نيز وجود دارد كه خاصيت مفيد آداپتوژن ژينسنگ را تشديد و تحريك مىكند.

تحقيقات علمى جديد ديگرى نشان مىدهد كه فرآيند تعديل كردن نه فقط در ژينسنگ بلكه در اغلب مواد خوراكى نيز وجود دارد. مثلا محققان وزارت كشاورزى امريكا اخيرا كشف كردهاند عنصر كروم كه به مقدار خيلى كم براى بدن لازم است از عوامل آداپتوژن است و آثار دوبعدى دارد و در دو جهت مخالف براى تعديل اختلالات و عدم تعادلهاى فيزيولوژيكى بدن تأثير مىگذارد. مثلا قند خون را تعديل مىكند يعنى اگر زايد بر حد نرمال باشد تا حد نرمال كاهش مىدهد و اگر كمتر از حد نرمال شده است آن را تا حد طبيعى خاص بدن افزايش مىدهد. و به نظر مىرسد اين خاصيت برقرارى تعادل بيوشيمى در بدن كه اصل يين-يانگ ^u200a٢u200aمعروف چينىها را به خاطر مىآورد در اغلب گياهان شفابخش و مواد خوراكى طبيعى يافت مىشود.

از نظر مقدار و مدت مصرف، عدهاى از دانشمندان توصيه مىكنند كه روزانه u200a١u200a-u200a٢u200a/u200a١u200a قاشق مرباخورى از گرد ريشۀ ژينسنگ u200a۶u200a ساله در مدت يك ماه خورده شود و سپس دو ماه بعد از آن خورده نشود، ولى عدهاى نيز معتقدند تا مدتها هر روز مىتوان خورد. ژينسنگ را به صورت جوشانده نيز مىتوان خورد. براى اين كار u200a٢u200a/u200a١u200a قاشق مرباخورى گرد ژينسنگ را در يك پيمانه آب جوش (u200a٢٢٠u200a گرم) ريخته بگذارند u200a١٠u200a دقيقه ريزريز بجوشد و u200a٢u200a پيمانه در روز از اين جوشانده بخورند.