اسفند

به فارسى «اسفند» و «اسپند» و در كتب طب سنتى با نامهاى «حرمل» و «حرمل» آمده است، نوعى سداب وحشى است. به فرانسوى Harmale و Rue sauvage و به انگليسى Wild rue گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Zygophyllaceae ، نام علمى آن Peganum harmala L. مىباشد. در بعضى منابع علمى آن را در خانوادۀ Rutaceae قرار مىدهند.

مشخصات

اسفند گياهى است علفى چندساله، ارتفاع آن كم و در حدود يك وجب است.

ظاهرا گياه شبيه سداب است، پربرگ و برگها با تقسيمات باريك نامنظم و سبز روشن.

گلهاى آن به رنگ سفيد تيره، ميوه كپسول ناشكوفا، مدور و كروى كه دانههاى سياه رنگ اسفند در داخل آن قرار دارد.

اسفند در مناطق مديترانهاى شمال افريقا، تركيه، سوريه و ايران در اراضى باير مىرويد. در ايران در اراضى باير حاشيه كوير، راه تهران-قم، اصفهان-تهران و تهران-قزوين در رستمآباد، در رودبار، اطراف كرج، بوشهر، ازنا، جادۀ تفرش و بعضى نواحى ديگر ايران بهطور خودرو ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در ريشه و دانۀ اسفند چهار آلكالوئيد به نامهاى هارمين ^u200a١u200a، هارمالين ^u200a٢u200a، هارمالول ^u200a٣u200aو پگانين ^u200a۴u200aيا وازىسين ^u200a۵u200aوجود دارد. از شكوفههاى اسفند و ساقۀ اسفند آلكالوئيد پگانين گرفته مىشود. آلكالوئيد هارمالين با غلظت u200a٢۵٠٠٠u200a/u200a١u200a روى قورباغه تأثير داده شده به اين ترتيب كه قلب قورباغه را با آن محلول خيس كردهاند در نتيجه فعاليت قلبى قورباغه كاهش يافته و براديكارديا (كند شدن ضربان قلب) ايجاد شده است و نتيجۀ آزمايش اثر آلكالوئيد هارمين نيز تقريبا مانند آلكالوئيد هارمالين بوده است. آلكالوئيدهاى اسفند در مورد تعدادى جانوران پست بخصوص در كرمها و تكسلولىها آثار مسمومكننده نشان داده است. اسفند در سيستم مراكز عصبى در موارد Encephalitis lethargica اثر محرك دارد.

انسفالى تيس لتارجيكا نوعى تورم يا التهاب مغزى همهگير است كه با پيدايش ضعف و سستى و رخوت در بدن مشخص مىشود ]G. I. M. P. [ .

گزارش بررسىهاى شيميايى ديگرى حاكى است كه گياه اسفند علاوه بر u200a۴u200a آلكالوئيد يادشده داراى كينازولين ^u200a۶u200aمىباشد. آلكالوئيد هارمين مهمترين است كه در تمام قسمتهاى مختلفۀ گياه وجود دارد. دانۀ رسيدۀ اسفند در حدود u200a٨u200a/u200a۵u200a-u200a٨u200a/u200a٣u200a درصد از u200a۴u200a آلكالوئيد اصلى را دارا مىباشد.

اين آلكالوئيدها از نظر سميت در تماس معمولى بىاثر هستند ولى به شكل بخور و دود بر ضد آلكها مؤثر مىباشند. و در غلظت بالا بر ضد جانوران آبى مؤثر است و در مورد كپكها و باكترىها و انگلهاى رودهاى كشنده است ]S. G. I. M. P. [ .

خواص-كاربرد

گياه اسفند قاعدهآور است. ترشح شير را زياد مىكند و در موارد سقط جنين به كار مىرود. به علاوه براى تقويت نيروى جنسى مؤثر است. دانۀ اسفند مخدر است و به عنوان تببر و براى كاهش درد معده تجويز مىشود. در مردان براى معالجۀ كرمهاى روده از نوع نوارى ^u200a١u200aداده مىشود. جوشاندۀ برگ اسفند براى روماتيسم مفيد است. ريشۀ آن براى كشتن شپش نافع است.

اسفند از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است. در مورد خواص آن معتقدند كه رطوبتهاى سينه و ريه را خشك مىكند و بادهاى رودهها را تحليل مىبرد و نيروى جنسى را تقويت مىنمايد و ترشح شير را زياد كرده و مدر و قاعدهآور است و مسهل سودا و بلغم غليظ و ضد كرم كدو مىباشد. خوردن اسفند براى صرع، فلج، جنون، نسيان و ساير بيمارىهاى سرد دماغى و عصبى مفيد است و براى گرم كردن بدن، رفع استسقا، يرقان و سياتيك نافع است. اگر اسفند را در آب خيس كرده بخورند براى تصفيه خون و تحليل مواد سودايى و لينت نافع است. اگر u200a٣٠u200a گرم از آن را بكوبند و با u200a١٢٠u200a گرم آب بجوشانند و آن را صاف كرده با u200a٩٠u200a گرم عسل در u200a۶٠u200a گرم روغن كنجد مخلوط كرده و بخورند قى شديدى مىآورد و سينه و قسمت بالاى بدن را از رطوبتهاى لزج پاك مىكند و براى تنگى نفس و سرفههاى رطوبتى مفيد است. اگر u200a۴۵٠u200a گرم اسفند را در u200a١۵u200a كيلوگرم آب انگور بجوشانند آنقدر كه u200a۴u200a/u200a٣u200a آن تبخير شود و u200a۴u200a/u200a١u200a باقى بماند و هر روز تا يك ماه هر روز u200a۶٠u200a گرم از آن را بخورند براى رفع سردرد مزمن و صرع بسيار مفيد است. اگر زنى كه يكبار حامله شده و ديگر حامله نمىشود سه روز متوالى از آن جوشانده بخورد مجددا حامله مىشود. اگر كسى كه مبتلا به سياتيك است پانزده شب هر شب u200a۵u200a/u200a٧u200a-u200a۵u200a گرم اسفند را كوبيده و بخورد سياتيك او شفا يابد و اگر اسفند را با تخم كتان و عسل مخلوط نمايند و بخورند براى تنگى نفس بسيار مفيد است. ماليدن دمكردۀ اسفند براى تقويت اعضا و رفع سستى و سياه كردن مو نافع است و اگر دمكردۀ آن با روغن كنجد مخلوط و مدتى خورده شود براى رفع بيمارىهاى ريه و كبد مفيد است. اگر اسفند را در آب ترب و روغن زيتون بجوشانند و چند قطره از آن را در گوش بريزند براى رفع سنگينى گوش و كرى و طنين در گوش مفيد است. بخور اسفند براى درد دندان نافع است. اسفند براى گرممزاجان مضر است و سردرد و قى و دلبههمخوردگى مىآورد.

براى رفع آن بايد از رب ميوههاى ترش و سكنجبين و ساير ترشىها استفاده كرد.

مقدار خوراك اسفند از u200a١٠u200a-u200a۵u200a گرم است و جانشين آن از نظر خواص تخم سداب است.

روغن اسفند از نظر طبيعت گرم و خشك است و براى فلج، لقوه، رعشه، سستى، صرع و پريدن ناگهانى اعضاى بدن چه با خوردن و چه با استفاده از ضماد آن مفيد است. حقنه يا تنقيه آن براى تسكين درد كمر و سياتيك و سردى كليه و رحم نافع است. شياف گرد ريشۀ اسفند يا روغن ايرسا دهانۀ عروق و خون بواسير را باز مىكند.