كاج سياه

گونۀ ديگرى از كاجها كه آنهم از انواع صنوبر قلمداد مىشود به نام «كاج سياه» شناخته مىشود. به فرانسوى Pin noirو Pin d'Autriche و Pin de corse و به انگليسى Black pine و Austrian pine و Corsican pine گويند. اين كاج بومى اروپاى جنوبى است و به ايران وارد شده و در اغلب مناطق به عنوان درخت زينتى كاشته مىشود. اين كاج در ايران داراى ارقام متعددى است كه به همۀ آنها كاج سياه يا كاج مشعلى گويند. نام علمى آن P. nigra Link. مىباشد.

كاج كاشفى

به انگليسى Chir pine و Long leaved indian pine گويند. نام علمى آن Pinus longifolia Roxb. و مترادف آن Pinus roxburghii Serg. مىباشد. اين كاج بومى نواحى و ارتفاعات هيمالياست و اولين بار كاشف السلطنه آن را به ايران وارد نمود. رشد آن در كنار درياى خزر بسيار خوب است و در حال حاضر درختان كهن و قطور آن در نزديكى لاهيجان ديده مىشود. تكثير آن مانند ساير كاجها از طريق كشت بذر آن است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در اين كاج اسانس و آلفاكارن ^u200a١u200aو بتاكارن ^u200a٢u200aيافت مىشود. اسانس آن داراى در حدود u200a۴٠u200a درصد آلفا-پىنن و بتا-پىنن ^u200a٣u200aاست.

كاج ايرانى

اين كاج واريتهاى از كاج حلب است. نام علمى آن Pinus eldarica Medno. و مترادف آن Pinus halepensis var eldarica مىباشد. اين كاج اصولا بومى گرجستان است ولى چون چندين قرن است كه در مناطق مختلف ايران كاشته مىشود و انطباق كاملى با شرايط اقليمى و آب و خاك ايران دارد، به نام «كاج ايرانى» يا «كاج تهران» معروف شده است.

خواص-كاربرد كاجها

تمام كاجهاى يادشده از نظر خواص دارويى كموبيش شبيه كاج صنوبر است با اين تفاوت كه در مورد عدهاى از آنها علاوه بر شاخه و برگ، بيشتر از جوانهها براى امور درمانى استفاده مىشود.

جوانههاى كاج وحشى و جوانههاى كاج اطريش و ساير كاجها بهطور دمكرده در موارد اختلالات حاصله در اثر كمبود ويتامين C در بدن و همچنين در ناراحتىهاى روماتيسمى و ورم مزمن مثانه و اختلالات كلوروزى مصرف مىشود. جوانههاى كاج وحشى يا كاج سيلوستر مدتها از شوروى به اروپا براى تهيۀ دارو صادر مىشده است.

توضيح: كلوروز يك نوع كمخونى شديد است كه در اغلب دختران جوان بالغ ديده مىشود و ايجاد رنگپريدگى متمايل به سبز مىنمايد.

تهيۀ دمكردۀ جوانههاى صنوبر و كاج وحشى:u200a٢٠u200a گرم جوانههاى كاج وحشى را در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش به مدت سه ساعت دم كنند و صاف نموده بگذارند تهنشين شود و صاف روى آن را برداشته بتدريج بنوشند. اين دمكرده براى رفع و قطع ترشحات زياد مهبلى و همچنين روماتيسم مصرف مىشود.

دمكردۀ مدر جوانههاى صنوبر و كاج وحشى:u200a٨u200a گرم جوانههاى كاج را در يك ليتر آب جوش به مدت سه ساعت دم كرده و صاف نموده و u200a۴۵٠u200a گرم آب انگور و يك گرم نيترات دوپطاس به آن بيفزايند و بتدريج ميل كنند.

شربت جوانههاى كاج وحشى و صنوبر: جوانههاى كاج u200a١٠٠u200a واحد، الكل u200a۶٠u200a درجه u200a١٠٠u200a واحد، آب صاف يك ليتر و قند به مقدار كافى. جوانهها را مدت u200a١٢u200a ساعت در الكل بخيسانند بعد در ظرف دربستهاى ريخته و آب جوش را روى آن بريزند و مدت شش ساعت دم كنند، بعد با فشار جزئى از پارچهاى رد كنند و با كاغذ صاف نمايند و بعد از آن به نسبت دو برابر قند اضافه كنند و آن را در ظرف سربستهاى در حمام ماريه حل كنند.

دمكردۀ جوانۀ كاج به عنوان نوشابه:u200a٢٠u200a گرم جوانۀ كاج را در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش براى مدت سه ساعت دم كنند و صاف نمايند. اين دمكرده مانند ساير دمكردهها مقوى و محرك است و آن را به جاى آب مىتوان نوشيد.

ساير فرآوردههاى دارويى كاجها

ساير فرآوردههاى دارويى كاج عبارتاند از اولا تربانتينها كه در اثر ايجاد شكاف در تنه و شاخههاى انواع كاج بخصوص كاج وحشى و چند نوع ديگر به صورت شيرۀ نباتى از درخت خارج مىشود و از نظر دارويى و طبى خواص وسيعى دارند كه در بخش تربانتينها در جلد ششم اين كتاب مشروحا ذكر گرديده است.

ثانيا از كاجها قطران گياهى گرفته مىشود كه در درمان انواع بيمارىها و ناراحتىها بخصوص در استعمال خارجى كاربرد وسيعى دارند.

قطران گياهى

«قطران گياهى» به فرانسوى Goudron vegetal و به انگليسى Tar و Pitch و در كتب طب سنتى و به عربى «قطران نباتى» مىنامند. موادى هستند رنگى و نيمهجامد و خميرى كه از تقطير خشك و يا از طريق ذغال كردن و به عبارت ديگر از احتراق ناقص چوب تنه و شاخههاى ضخيم عدهاى از درختان بويژه درختان خانوادۀ كاج به دست مىآيند. قطرانى كه از طريق ذغال كردن و احتراق ناقص چوب به دست مىآيد، به رنگ سياه و نسبتا مايع است. اين نوع قطران شامل نفتالين ^u200a١u200aاست و پس از تقطير آن يك باقيماندۀ قابل ذوب و قابل گداز و قابل سيلان از خود به جاى مىگذارد و قطرانى كه از طريق تقطير خشك چوب به دست مىآيد به رنگ روشن و چسبنده بوده و داراى پارافين است. از قطرانى كه از طريق تقطير چوب راش به دست مىآيد، مادۀ معروف كرئوزوت ^u200a٢u200aرا به دست مىآورند.

قطران درختان خانوادۀ كاج را كه پس از استخراج به دست مىآيد، همانطوركه در بخش سرو كوهى كاد شرح داده شده است، به مدت يك هفته به حالت سكون قرار مىدهند. در اين مدت به سه قشر تقسيم مىشود. قشر تحتانى آن آب است و قشر وسطى آن مواد مخلوط با قطران است و قشر فوقانى آنكه از همه سبكتر است روغن كاد مىباشد. روغن كاد را كه بردارند قسمت زيرين آن بههرحال قطران و آب است كه آب آن را جدا كرده قطران به دست مىآيد.

قطران گياهى مادهاى است به رنگ قهوهاى مايل به سياه داراى حالت نيمهروان.

اگر در ظرف شيشهاى قشر نازكى از آن ديده شود، به رنگ قهوهاى مايل به قرمز شفاف است. قطران در مقابل هوا خشك شده و قشر خشك چسبندهاى ايجاد مىنمايد كه مصارف صنعتى وسيعى دارد. قطران گياهى به مقدار كم در آب حل مىشود و رنگ آن زرد روشن مىگردد. در الكل و اتر و اسانسها و قليايىها حل مىشود. تحت تأثير حرارت ابتدا نرم مىشود و سپس به صورت مايع درمىآيد. در حرارت u200a١٠٠u200a درجه با شعلۀ قرمزرنگى مىسوزد.

تركيبات شيميايى

در قطران كاج بهطور كلى مواد زير يافت مىشود:

انواع كربورها و تعدادى اسيد از جمله اسيد استيك ^u200a١u200aو انواع فنولها و استون ^u200a٢u200aو الكل متيليك.

خواص-كاربرد

از نظر دارويى قطرانهاى گياهى از روزگاران كهن مورد توجه حكماى طب سنتى بوده است. دانشمند و حكيم معروف رومى پلىنى قطران گياهى را با اصطلاح پيكس ليكيدا نام برده است، تئوفراست آن را پيتا گفته و ديوسكوريدس آن را پيسااوريا نام برده است.

سابقا قطران كاج به مقدار كم در استعمال داخلى در موارد آغاز بروز سل و در برونشيتهاى مزمن و براى رفع ناراحتىهاى آسكوربوتيك ناشى از كمبود ويتامين C بدن و ناراحتىهاى مزمن مثانه به كار برده مىشد و مفيد بوده است و در اين قبيل موارد بيشتر از آب قطران استفاده مىشده است، ولى كاربرد وسيع آن در استعمال خارجى و موارد ناراحتىهاى جلدى و درمان اكزماى خشك و رفع شورۀ سر بوده است و به عنوان مواد دافع عفونت و آنتىسپتيك مصرف مىشده است.

تهيۀ قطران صافشده: قطران نباتى را به مقدار مورد نظر گرفته در ظرفى ريخته به آرامى حرارت مىدهند و با فشار از پارچه گذرانيده صاف مىكنند.

گليسرۀ قطران: قطران صافشده u200a١u200a واحد، گليسرۀ نشاسته u200a٣u200a واحد، اين دو را باهم مخلوط كنند. اين گليسره ضدعفونىكننده است و به عنوان مرهم جراحتهاى قانقرايايى و متعفن مفيد است.

پوماد قطران: قطران صافشده u200a١u200a واحد، پيه ذوبشده u200a٩u200a واحد، اين دو را باهم مخلوط كرده نرم بكوبند، اين مرهم براى جراحتهاى قانقرايايى مفيد است.

آب قطران گياهى: قطران گياهى u200a۵u200a گرم، خاكاره چوب كاج صنوبر u200a١۵u200a گرم، آبمقطر u200a١٠٠٠u200a گرم. قطران و خاكاره را مخلوط كنند و آب را بيفزايند و پس از u200a٢۴u200a ساعت كه گاهى نيز به هم مىزنند تهنشين شده و صاف روى آن را برداشته با كاغذ صاف كنند. اين آب قطران را در سل ريه، سل حلقوم و برنشيت مزمن و سوزاك مزمن و ورم مثانه و براى پيشگيرى از بروز دمل فنجان فنجان مىخورند. اين آب قطران را مىتوان بتنهايى و يا با شير يا شربت تولو ميل نمود.