داغداغان

به فارسى در نقاط مختلف جنگلهاى شمال ايران اين گياه را با نامهاى مختلفۀ محلى از جمله «داغداغان» ، «دغدغان» و «تخم» نامند و در كتب طب سنتى با نامهاى «ميس» ، «الميس» ، «النشم الابيض» آمده است. به فرانسوىMicocoulier و Fabrecoulier و Falabreguier و Fabreguier و Belicoquier و به انگليسى Nettle tree و Lotus tree وLote tree و Hack berry و European nettle tree و European hackberry گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ نارون Ulmaceae ، نام علمى آن Celtis australis L. و مترادف آن C. arcata Buch. Ham. مىباشد.

مشخصات

درختى است به بلندى u200a٢۵u200a-u200a٢٠u200a متر. پوست تنۀ آن صاف به رنگ خاكسترى تيره مىباشد. تنه كوتاه، قطور و تاج گرد است. برگها بيضى نوكتيز دندانهدار، روى برگ سبز تيره و زبر و زير برگ داراى كركهاى نرم و خاكسترى است. طول برگها u200a١۵u200a-u200a۵u200a سانتىمتر. ميوۀ آن كوچك در ابعاد يك نخود كمى گوشتى و قدرى شيرين و خوشطعم و خوشبو به رنگ قهوهاى سير كه خوردنى است. از ريشۀ درخت يك مادۀ زردرنگى براى رنگرزى استخراج مىشود.

اين درخت در جنگلهاى شمال ايران دور از ساحل از ارسباران تا طوالش و گلىداغ مخلوط با جنگلهاى بلوط انتشار دارد. دو گونۀ ديگر از اين درخت در ايران وجود دارند كه مشخصات آنها به شرح زير است:

u200a١u200a. درخت تا: به انگليسى Caucasian hackberry نامند. نام علمى آن Celtis caucasica Willd. و مترادفهاى آن Celtis australis M. B. و Celtis orientalis Miel.) non L. ( مىباشد.

درختى است به بلندى متوسط. برگهاى آن شبيه داغداغان، ميوۀ آن زردرنگ و در همان ابعاد و خوردنى است. اين درخت در مناطق خشك ايران در دامنههاى زاگروس و البرز از ارتفاع u200a٨٠٠u200a تا u200a٢۶٠٠u200a متر از سطح دريا مىرويد.

نام محلى آن در كرج «درخت تا» ، در خلخال و خوى «داغداغان» ، در رودبار «تادار-تهدار» ، در اطراف تهران و شميرانات «درخت ته و چوبنظر» ، در ارسباران «تاين» ، در لرستان و بختيارى «تائى، تاك و تاغ» و در خراسان «تاغوت» ناميده مىشود.

u200a٢u200a. تايله: به انگليسى Oriental hackberry نامند. نام علمى آن Celtis Touefortii Lam. var glabrata Boiss. و مترادف آن Celtis aspera Stev. var glabrata و Celtis glabrata stev.مىباشد.

مشخصات

درختى است كوتاه، بلندى آن تا u200a٧u200a متر. برگهاى آن چرمى بيضى و لوزى شكل نوكتيز كمى كشيده و دندانههاى ارهاى نامساوى و رنگ آن مغزپستهاى و طول آن u200a٧u200a-u200a٣u200a سانتىمتر و پهناى آن u200a۴u200a سانتىمتر است. ميوۀ آن گرد و تخممرغى به رنگهاى نارنجى و سرخ غبارآلود و داراى پايكى به طول u200a٢u200a-u200a١u200a سانتىمتر است.

اين درخت در كردستان مىرويد و گاهى مخلوط با تا مىباشد. درختان قطور آن در اطراف سنندج كنار قبرها ديده مىشود. در سنندج آن را «تايله» گويند و در سردشت «تاووت» ناميده مىشود.

تركيبات شيميايى

از دانههاى داغداغان روغن چرب و ثابتى گرفته مىشود [وهمر].

خواص-كاربرد

ميوۀ داغداغان شيرين، خوشطعم و خوشبو است، اين ميوه مثلثى شكل مايل به كروى است و براى تسكين دلدرد مىخورند. در هندوستان از ميوههاى آن در موارد قطع عادت ماهانه (در مواردى كه بهطور طبيعى بايد باشد) و همچنين در موارد كوليك مىخورند.

داغداغان از نظر طبيعت گرم و خشك است و انواع پرورشى آن معتدل مىباشد.

از نظر خواص خوردن ميوۀ آن براى سرفه و تقويت معده و بند آوردن اسهال و پاك كردن و خشك كردن رطوبتها نافع است. در سوريه مرسوم است از روغن آن براى تسكين سرفه استفاده مىشود و تنقيه با خاك ارۀ چوب آن براى زخم رودهها و دلدرد مفيد است. ضماد گرد شاخهها و ريشههاى آن را اگر روى ورمهاى سفت بپاشند و تا u200a٣u200a روز متوالى هر روز تجديد شود، در تحليل ورم مؤثر است.