قسط

به بيخ و يا به اصطلاح علمى ساقۀ زيرزمينى گياه، «كوشنه» يا «قسط» گفته مىشود.

به فرانسوى بهطور كلى Costus و Galanga و به انگليسى Galangal نامند. در زير مشخصات و نام علمى تعدادى از گياهانى كه ساقۀ زيرزمينى آنها قسط ناميده مىشود، شرح داده مىشود.

u200a١u200a. «قسط تلخ» ، «قسط چين» يا «قسط كشميرى» كه به فرانسوى Costus amere و Petit galanga و Galanga vrai وGalanga de la Chine و به انگليسى Bitter costus و Lesser galangal و به هندى «خولنجان» گفته مىشود. بيخ گياهى است از خانوادۀ Zingiberaceae ، نام علمى آن Alpinia officinerum Hance مىباشد. وطن اين گياه جنوب چين است و در هندوستان در كشمير نيز زياد پرورش داده مىشود و صادر مىگردد. رنگ اين قسط يعنى رنگ ساقۀ زيرزمينى گياه، تيره مايل به سياه و طعم آن تلخ است و معطر و كمى تند مىباشد. معمولا با قطعاتى به طول u200a۵u200a-u200a۴u200a سانتىمتر در بازار عرضه مىشود.

u200a٢u200a. «قسط شيرين» ، «قسط عربى» يا «خولنجان مصرى» كه به فرانسوى Grand galanga و Galanga major و به انگليسى Sweet costus و Greater galangal و به هندى آن را «براخولنجان» گويند. بيخ يا ساقۀ زيرزمينى گياهى است از خانوادۀ Zingiberaceae ، نام علمى آن Alpinia galanga) L. (Villd. و مترادفهاى آن Alpinia pyramidata Bl. وLanguas galanga) L. (Stuntz. مىباشد. وطن اين گياه هندوستان است. بيخ آن در بازار به صورت قطعاتى به رنگ زرد روشن يا قرمز با طعم گزنده و معطر و پوست نازك عرضه مىشود.

u200a٣u200a. گونۀ ديگرى از اين گياه به نام علمى Alpinia khulanjan M. sherif نيز در هندوستان مىرويد كه به هندى آن را نيز «خولنجان» گويند. بيخ اين گياه شبيه قسط هندى يا قسط شيرين است و خواص آن نيز شبيه آن است.

مشخصات كلى

جنس Alpinia بهطور كلى شامل گياهانى است پايا، كوتاه، اغلب خزنده. در بعضى گونهها داراى ساقۀ هوايى افراشته است. برگهاى آن متناوب، غلافدار و نوكتيز است. گلهاى خوشهاى به رنگهاى سفيد يا سبز دارد. ميوۀ آن كپسول است كه در آن تعداد زيادى دانه قرار دارد. ساقۀ زيرزمينى آنها كمى ضخيم و منشعب و در انواع آن به رنگهاى روشن زرد، قرمز و يا سياه است و داراى طعمى تند و سوزاننده و كمى معطر است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گونه A. officinarum اسانس روغنى فرّار و مادۀ گالانجين ^u200a١u200aمشخص شده است ]G. I. M. P[ . در گزارش ديگرى آمده است كه در گونۀ A. officinarum وجود مواد متيل سينامات ^u200a٢u200a، گالانگول ^u200a٣u200a، گالانجين، آلپىنين ^u200a۴u200aو كمپفريد ^u200a۵u200aتأييد شده است [چونگ يائوچى]، و در گونۀ A. galanga در ساقۀ زيرزمينى آن وجود كمپفريا ^u200a۶u200a، گالانجين، يك اسانس روغنى فرّار، گالانگول كه از آن سينئول به دست مىآورند، پىنن و اوژنول ^u200a٧u200aيافت مىشود [بركيل].

خواص-كاربرد

الف) قسط شيرين A. galanga

اين قسط بومى هند است و تا فيليپين انتشار دارد و در ساير مناطق جنوب شرقى آسيا نيز كاشته مىشود. Heyneمعتقد است كه دو رقم قسط شيرين وجود دارد و رقمى را كه رنگ ساقۀ زيرزمينى آن قرمز است دارويى مىداند.

در چين معمولا قسط شيرين را از نظر خواص جانشين قسط تلخ A. officinarum مىدانند. در هندوچين ساقۀ زيرزمينى و ريشۀ قسط شيرين را براى رفع سؤ هاضمه و در موارد كوليك و اسهال خونى مصرف مىكنند [فوكود]. به علاوه آن را در موارد سرطان معده بسيار مفيد مىدانند [كروست و پتلو]. دارويى براى معالجۀ مسموميت حاصله از غذاى فاسد است. آن را در دهان مىجوند و جويدۀ آن را از دهان بيرون آورده و روى سر يا بدن طفل كه مبتلا به تشنج است مىاندازند، بسيار نافع است [مىنات]. خيس كردۀ آن را در سركه براى قرمز كردن پوست به كار مىبرند تا حدى تاولآور نيز مىباشد. آن را با برنج پخته پس از تولد طفل براى تقويت به مادران مىخورانند [ويدال]. در شبهجزيرۀ مالايا دمكردۀ قسط را براى تقويت به مادران پس از تولد بچه مىدهند [ريدلى]. و يا آن را داخل روغن ماليدنى كرده و براى رفع التهاب و تاول پوست به موضع مىمالند [بركيل]. دمكرده يا جوشاندۀ برگهاى گياه را براى پاك كردن ترشحات پس از تولد بچه به مادر تجويز مىكنند [كلوپن برگ- و رستيق]. به علاوه براى حمام ضد روماتيسم و به عنوان محرك به كار مىرود [گررو و كويى زمبينگ]. در اندونزى ساقۀ زيرزمينى آسيا شدۀ گياه را براى ناراحتىهاى طحال و بيمارى هرپس تجويز مىكنند [هين].

ب) قسط تلخ A. officinarum

ريشۀ قسط تلخ در چين به عنوان گرم كننده و براى رفع سوءهاضمه به كار مىرود و براى معالجۀ دلدرد و اسهال تجويز مىشود [چونگ يائوچى]. به علاوه به عنوان بزاقآور، ضد تب نوبهاى و تونيك و مقوى مورد توجه است [استوارت]. استوارت معتقد است اين خواص را تخم آن نيز دارد و به علاوه معتقد است كه تخم آن براى معالجۀ وبا، دنداندرد و بيمارىهاى ناشى از رطوبت و سرما نيز مفيد است. در هندوچين ساقۀ زيرزمينى معطر گياه به عنوان محرك و از جويدن آن براى رفع دنداندرد و سردرد استفاده مىشود [فوكود].

از نظر حكماى طب سنتى ايرانى قسط از نظر طبيعت خيلى گرم و خشك است.

نوع تلخ آن را گرمتر و خشكتر مىدانند، به حدى كه تاولآور است و بيشتر در استعمال خارجى تجويز مىكنند.

قسط شيرين مقوى معده، بادشكن، محرك و گرمكننده است. اعصاب را تقويت مىبخشد، پراكنده كنندۀ بادهاى دماغ است و سردرد را رفع مىكند. اگر با عسل يا ادويه مناسب خورده شود، آثار آن بيشتر است. ضماد آن با روغن زيتون براى فلج و سستى اعضا و درد گوش مفيد است و ريختن قطرۀ روغن آن در گوش، گرفتگىهاى گوش را باز مىكند. خوردن u200a۵u200a گرم آن با شراب و افسنطين براى درد سينه، تنگى نفس، سرفۀ كهنه و پاك كردن سينه از اخلاط لزج نافع است.

خوردن انگشتپيچ آن با عسل براى رفع درد پهلو مفيد مىباشد. خوردن آن براى درد مفاصل و سستى اعصاب و عضلات و گرم كردن اعصاب و در موارد سياتيك نافع است. ضماد و ماليدن روغن آن هم براى سياتيك نافع است.

خوردن آن با عسل براى خشك كردن رطوبتها، دفع بلغم و اخلاط لزج، تحليل بادها، تقويت معده، كليه، كبد و مثانه، گرم كردن و رفع درد آنها نافع است. همچنين براى باز كردن انسداد مجارى كبد، طحال، تحليل ورم طحال، استسقا، يرقان، دلپيچه و درد رحم مفيد است. اگر با آب سرد خورده شود براى ازدياد ترشح ادرار و افزايش ترشحات عادت ماهانه مفيد است. شياف آن در مهبل و در مقعد براى باز كردن قاعده و سقط جنين و مشيمه و تسكين درد رحم مفيد است. خوردن u200a٢u200a گرم آن با عسل براى افزايش نيروى جنسى مفيد است. اگر u200a۵u200a گرم آن با آب انگور و افسنطين خورده شود، پادزهر و ترياق سموم است و سموم را به طرف پوست مىكشاند و براى دفع سم افعى و عقرب مفيد است.

قسط مضر مثانه است از اين نظر بايد با گل انگبين خورده شود و مضر ريه است بنابراين بايد با انيسون خورده شود. مقدار خوراك آن u200a۵u200a-u200a۴u200a گرم است و جانشين آن از نظر خواص، نصف وزن آن از عاقرقرحا مىباشد.

تهيۀ روغن قسط در خانه:u200a٢٠٠u200a گرم قسط تلخ را گرفته كوبيده و يك شبانهروز در سركه رقيق مىخيسانند و سپس آن را با u200a٢u200a كيلوگرم روغن زيتون با آتش ملايم مىجوشانند آنقدر كه سركه آن تبخير شود.

روغن قسط از نظر طبيعت گرم و خشك است. از نظر خواص، مقوى اعصاب، اعضا و نيروى جنسى است و برودت معده و كبد را رفع مىكند و اگر آن را بخورند يا بمالند در هر دو صورت براى رشد و تقويت مو مفيد است، مقدار خوراك آن تا u200a٢٨u200a گرم است.

تهيۀ گرد قسط «خولنجان» : خولنجان را به مقدار مورد نظر رنده كرده در گرمخانه مىخشكانند و نرم كوبيده و از الك داروسازى رد مىكنند. خوردن u200a۴u200a-u200a٢u200a گرم آن با عسل براى تقويت معده مفيد است.