هل

ثمر گياهانى است كه در كتب طب سنتى بهطور كلى با نامهاى «قاقله» ، «هيل» ، «هال» نام برده شده و دو نوع براى آن قايل هستند، نوع اول را «قاقله كبار» ، «قاقله ذكر» ، «هيل ذكر» يا «قاقله غراب» مىنامند و نوع دوم را «قاقله صغار» يا «قاقله انثى» ، «خير بوا» ، «هيل بوا» و «هال بوا» مىنامند.

نام عمومى هل به فرانسوى Cardamome و به انگليسى Cardamom گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Zingiberaceae و دو جنس در اين خانواده انواع ميوۀ هل را مىدهند، جنس Elettaria و جنس Amomum . نام علمى اين گياهان با تقسيمبندى كه از نظر عرضۀ هل در بازرگانى بين المللى مطرح است به شرح زير مىباشد:

عموما در بازار تجارت بين المللى دو نوع هل عرضه مىشود:

u200a١u200a. نوع اول كه مرغوبترين نوع است و در بازار ايران نيز اغلب اين نوع معمول و عرضه مىشود «قاقله صغار» است كه به فرانسوى Cardamome petit يا Cardamome minus و به انگليسى Lesser Cardamom گفته مىشود و نام تجارتى آن هل مالابر ^u200a١u200aاست يا هل ميسورى ^u200a٢u200aكه هر دو در هندوستان هستند و بيشتر در هند مىرويند. نام علمى اين نوع هل يا قاقله صغار Elettaria cardamomum) L. (Maton.

و مترادف آن Amomum repens Sonn. و Amomum cardamom L. مىباشد.

رنگ آن سفيد، طول كپسول ميوه u200a٨u200a-u200a۶u200a ميلىمتر و به شكل مثلث محتوى دانههايى است قهوهاى تيره، بوى آن شبيه تربانتين و گرانتر از ساير ارقام است.

u200a٢u200a. نوع «هيل غراب» يا «قاقله كبار» است كه به فرانسوى آن را Cardamome majus گويند. نام علمى آن Elettaria majus يا Amomum subulatum Roxb. مىباشد.

گياه اين نوع هل در سيلان مىرويد، در هند نيز كاشته مىشود. طول ميوهاش در حدود u200a۵٠u200a-u200a٢۵u200a ميلىمتر است و قطر غلاف ميوۀ آن در حدود u200a١٠u200a-u200a۶u200a ميلىمتر و در هر خانه u200a١۶u200a-u200a١۴u200a دانۀ نامنظم به رنگ قهوهاى روشن جاى دارد. دانۀ آن معطر و خواص آن شبيه قاقلۀ صغار است البته با كمى تفاوت.

انواع ديگرى هل نيز در بازار عرضه مىشود كه از جنس Amomum هستند از جمله Amomum compactum]Solant,ex Mato. [ كه بومى هند شرقى است و در مناطق مختلفۀ جاوه كاشته مىشود. ميوۀ آن تقريبا كروى است به قطر u200a١۵u200a-u200a١٠u200a ميلىمتر و در آن u200a١٢u200a-u200a٩u200a دانه به هم فشرده به رنگ قهوهاى با طعم تند و نافذ وجود دارد. از اين نوع هل نيز در بازار ايران زياد وجود دارد و پس از اينكه غلاف سبز روشن آن شكسته شد دانههاى بههمفشردۀ قهوهاى تيره يا سياه هل ظاهر مىشود، بعضى از آنها طورى بههمفشرده است كه به نظر مىرسد يك دانۀ دراز است ولى وقتى كه فشار وارد شد خرد شده و دانههاى آن كه ريز و به ابعاد دانۀ سياهدانه است از هم جدا مىشود. اين نوع هل را در برخى كتب طب سنتى «حماما» گويند.

نوع ديگرى كه در بازار عرضه مىشود Amomum xanthoides Wall. مىباشد، بومى برمه است و در كشور تايلند نيز مىرويد، داراى ميوههاى سهگوش به رنگ قرمز روشن است. در هر خانۀ آن u200a١٨u200a-u200a١٢u200a دانۀ نامنظم به رنگ قهوهاى خاكسترى جاى دارد. در Pentsao (كتاب طب سنتى معروف چين) آمده است كه اين نوع هل از ايران و آسياى صغير به چين وارد شده است ولى مدارك ديگرى اين ادعا را نشان نمىدهد.

مشخصات

گياه هل گياهى است علفى بلند كه داراى ساقۀ زيرزمينى منشعب ضخيم و نسبتا طويل است. از اين ساقۀ زيرزمينى ساقههاى هوايى شبيه برگ بههمپيچيده به ارتفاع u200a٣u200a-u200a٢u200a متر كه از قاعدۀ اين ساقه يك يا دو ساقۀ گلدهنده به ارتفاع تا يك متر ظاهر مىشود. گلهاى آن كوچك به طول u200a۴u200a-u200a۵u200a/u200a٢u200a سانتىمتر به رنگ سفيد يا سبز روشن و در قسمت مركز آن به رنگ بنفش است. ميوۀ آن تخممرغىشكل كوچك به طول u200a٢u200a-u200a١u200a سانتىمتر (در بعضى انواع طولانىتر) كه بهطور متوسط u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a(در بعضى كمتر يا بيشتر) دانه به رنگ قهوهاى سبز، زاويهدار و معطر در آن وجود دارد. هل معمولا براى اينكه عطر آن حفظ شود به صورت ميوه و يا كپسول آن نگهدارى مىشود و در مواقع مصرف كپسول را شكسته و دانهها را خارج مىسازند، پوست كپسول آن نيز داراى اسانس است.

گياه هل يك گياه مناطق حاره است كه احتياج به هواى گرم و باران متوسط ساليانه در حدود u200a٣۵٠u200a-u200a٢۵٠u200a سانتىمتر دارد.

در جنگلهاى هندوستان سابقا مرسوم بود در مناطقى كه گياه هل وجود داشت درختان جنگل را مىبريدند كه نور كافى داخل جنگل شود و به اين ترتيب به گياهان كوچك هل فرصت داده مىشد كه رشد كرده و بلند شوند و محصول فراوان بدهند و پس از چند سال كه بهرهبردارى از هل تمام مىشد، اين قطعه را رها كرده و قطعۀ ديگرى از جنگل را جنگلتراشى مىكردند تا مزارع بزرگ وسيع هل ايجاد شود، ولى امروزه اين رويه متروك شده و هل را از طريق كاشت قطعاتى از ساقۀ زيرزمينى متورم آن ازدياد مىنمايند و مزارع بزرگ در مناطق مناسب ايجاد مىكنند.

گياهانى كه به اين ترتيب با فاصلۀ u200a۴u200a-u200a٣u200a متر از يكديگر رشد مىنمايند از سال چهارم شروع به ميوه دادن مىكنند و بهرهبردارى از آنها u200a١۵u200a-u200a١٠u200a سال ادامه مىيابد و در آن زمان است كه به سبب پيرى نهالها بايد مزرعه را كه ديگر بهرۀ اقتصادى ندارد، ترك كرده و مزرعۀ ديگرى ايجاد نمايند.

كپسولهاى ميوه وقتى كه كاملا رسيد و پر از دانه شد چيده مىشود و بهرهبردارى وقتى آغاز مىشود كه لااقل سه چهارم ميوهها رسيده باشند، ولى هنوز پوست آنها سبز است و چون ميوهها همه در يك زمان نمىرسند چيدن ميوهها در u200a۶u200a-u200a۵u200a بار صورت مىگيرد. بهطور متوسط از هر هكتار مزرعه هل در حدود u200a٢٠٠u200a-u200a١٠٠u200a كيلوگرم كپسول يا ميوۀ خشك هل به دست مىآيد.

در حدود u200a٨٠u200a درصد مصرف هل دنيا از هندوستان صادر مىشود و اين مقدار در حدود u200a٣٠٠٠u200a-u200a٢۵٠٠u200a تن در هر سال است كه به همين ميزان نيز در داخل هندوستان به مصارف داخلى مىرسد.

هل علاوه بر مصارف آن به عنوان ادويه، در طب سنتى نيز كاربردهايى دارد. در حال حاضر متأسفانه از نظر طب سنتى زياد طرف توجه نيست ولى از نظر ادويه و ساير مصارف غذايى بسيار مورد توجه است. در عربستان سعودى قهوۀ معروفى مرسوم است كه در مهمانىهاى خود مىدهند به نام قهوه هل. براى درست كردن قهوۀ هل به اين ترتيب عمل مىشود كه ابتدا دانههاى قهوه را سرخ كرده و بو مىدهند و آن را كوبيده و نرم كرده و آماده مىنمايند. پس از آن كپسولهاى سبزرنگ هل را با دست شكسته و با دانههاى هل در آب جوش مىريزند و كمى هم زعفران و ميخك از نظر عطر خاص به آن اضافه مىنمايند و سپس مقدارى قند و در آخر قهوۀ كوبيدهشده را به آن اضافه مىنمايند، پس از اينكه u200a٣u200a-u200a٢u200a دقيقه جوشيد قهوۀ هل آمادۀ نوشيدن است.

معمولا براى هر فنجان متوسط قهوه در حدود u200a٢u200a قاشق چاىخورى كپسول هل و دانۀ هل مصرف مىشود.

در پوستۀ خارجى كپسول ميوه و همچنين در دانههاى سياه و قهوهاى ريز هل در هر دو اسانس وجود دارد كه از طريق تقطير گرفته مىشود. مقدار اسانس در حدود u200a۵u200a-u200a۵u200a/u200a٣u200a درصد وزن كل ميوه است. از اسانس هل در عطرسازى و براى معطر كردن توتون بعضى از انواع سيگارها نيز در تجارت استفاده مىشود. استاندارد در بازرگانى هلگونه A. subulatum عبارت است از: در تمام ميوه خاكستر 6-49/5 درصد، اسيد غير محلول 43/0-27/0 درصد، اسانس 5/1-5/0 درصد و در تخم آن:

خاكستر u200a۵٧u200a/u200a۴u200a-u200a۴۵u200a/u200a٣u200a درصد، اسيدهاى غير محلول u200a٣u200a/u200a١u200a-u200a٣١u200a/u200a٠u200a درصد، اسانس u200a٢u200a-u200a٩u200a/u200a٠u200a درصد و بهطور كلى اسانس در هل تجارتى u200a٨u200a/u200a۴u200a-u200a١u200a درصد مىباشد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى اسانس روغنى فرّار هل عمدتا شامل مواد سينئول، ترپىنئول ^u200a١u200aو ترپينن ^u200a٢u200a، ليمونن و سابىنن است و ترپىنئول به صورت فورميك اسيد ^u200a٣u200a، استيك اسيد مىباشد ]G. I. M. P[ .

بررسىهاى شيميايى ديگرى تركيبات شيميايى هل را چنين نشان مىدهد: در تخم هل اولا اسانس وجود دارد كه شامل ترپىنئول، ترپىنيل استات ^u200a۴u200a، سينئول، بورنئول و احتمالا سابىنن، ثانيا در تخم هل مقدارى روغن ثابت، پروتئين و كلسيم اكسالات و سيليس يافت مىشود [يونگكن].

خواص-كاربرد

تخم هل «قاقله صغار» معطر و بادشكن و محرك است و به عنوان ادويه در غذاها مصرف مىشود. علاوه بر خواص مذكوره [مىنات*]هل را قاعدهآور نيز مىداند.

تخم هل در طب سنتى در موارد ناراحتىهاى كبد و رحم به كار مىرود.

هل به عنوان جزيى از داروهايى كه در استعمال خارجى براى معالجۀ تومور رحم به كار مىرود، مصرف مىشود [پتلو*].

ريشۀ هل مقوى و تونيك و ملين است. در هند از هل به عنوان مدر و محرك و بادشكن و ادويۀ معطر استفاده مىشود.

هل «قاقله كبار» طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت كمى گرم و خيلى خشك است. خواص آن مقوى معده و هاضمه است و كمك به هضم غذا مىنمايد، شكم را مىبندد بخصوص بودادۀ آن و در بعضى مزاجها قاقله كبار از نظر بند آوردن شكم از نوع صغار آن بيشتر مؤثر است ولى بههرحال خيلى از نظر خواص شبيه به هم هستند. دانههاى قاقله كبار مقوى لثه و براى رفع زخمهاى دهان به كار مىرود. مضر رودههاست و از اين نظر بايد با كتيرا خورده شود. مقدار خوراك از قاقله كبار تا u200a١٠u200a گرم و جانشين آن از نظر خواص قاقله صغار است.

قاقله صغار از نظر طبيعت گرمتر و خشكتر از قاقله كبار است. خواص آن محلل و خوشبوكنندۀ عرق و بوى دهان، اگر گرد كوبيدۀ آن در بينى ريخته شود عطسهآور است و براى سردرد و صرع و اغما مفيد است.

گرد آن در گوش براى تسكين درد گوش و جويدن آن موجب خوشبو شدن دهان مىشود. اگر ميوه و كپسول آن با پوست جويده شود براى استحكام لثه مفيد است و همچنين اگر گرد آن را به لثهها بمالند همان خاصيت را دارد.

هل صغار رطوبتهاى سينه، حلق و معده را خشك مىكند. مقوى قلب است و براى خفقان سرد، تقويت معده و گرم كردن آن و رفع دلبههمخوردگى و آشفتگى، قى، درد معدۀ سرد، هضم غذا بتنهايى يا با ادويۀ مناسب ديگر بسيار نافع است. بوداده و سرخكردۀ آن براى جمع كردن و بستن شكم نافع است و اگر با آب مصطكى و آب انار خورده شود براى قى و دلبههمخوردگى و تقويت معده مفيد است. اگر نيمكوبيدۀ آن خصوصا با پوست در گلاب يا آب، جوش داده و خورده شود براى رفع دلبههمخوردگى و قى مفيد است و اگر با برگ پونه و نعناع در آب جوش داده شده و u200a۴u200a گرم آن با سكنجبين سه روز خورده شود براى دردهاى سرد كبد و باز كردن گرفتگى كبد مفيد است. مقدار خوراك آن تا u200a۵u200a گرم است.

در چين از گونۀ A. compactum به عنوان مقوى معده و بادشكن و ضد مسموميت و ضد قى و تهوع استفاده مىشود. معمولا اين هل همراه با اجزاء دارويى ديگرى براى معالجۀ شكمدرد، پرى معده، كماشتهايى، رفع سوء هاضمه، رفع تهوع و قطع قى [چيو*و لو*]و بيمارىهاى چشم، تب سرماخوردگى، تب مالاريايى [استوارت]و نقرس [ابرت]مصرف مىشود.

در شبهجزيرۀ مالايا اين هل از جاوه وارد مىشود و به عنوان دارو براى معالجۀ سرفه و سرماخوردگى و ناراحتىهاى معده و كبد و روماتيسم تجويز مىشود [بركيل*]. در اندونزى جوشاندۀ تمامى گياه هل براى تقويت عمومى و دردهاى روماتيسمى و جوشاندۀ ميوه و ريشۀ ضخيم آن براى رفع نزله و معالجۀ نوعى قولنج معده يا استوماچ كرامپ (u200a١u200a) كه ناشى از سرماخوردگى است به كار مىرود. دانههاى اين هل را براى اينكه نفس شيرين شود، مىجوند. ساقۀ زيرزمينى ضخيم آن را كوبيده با زردۀ تخممرغ مخلوط كرده و براى تسريع تولد بچه استعمال مىنمايند [وك*].