وانيل

به فرانسوى La vanille و به انگليسى Vanilla گفته مىشود، به عربى نيز آن را «وانيلا» گويند. ميوۀ گياهى است به نام وانيل. اين گياه كه به فرانسوى Vanilier و به انگليسى Vanilla گفته مىشود گياهى است از خانوادۀ ثعلبها Orchidaceae ، داراى گونههاى متعددى است كه معروفترين گونۀ آن براى توليد وانيل، به نام علمى Vanilla planifolia Andr. ناميده مىشود كه سابقا آن را Vanilla fragrans مىگفتند.

مشخصات

درخت وانيل گياهى است پايا خزنده يا بالارونده، داراى ساقۀ سبز دراز، برگهاى متناوب، پهن، نرم، ضخيم، بيضىشكل نوكتيز سبز و تعداد زيادى ريشههاى هوايى كه از كنار هر برگى بيرون مىآيد كه با كمك آنها به تنۀ درختان مجاور مىچسبد و بالا مىرود.

اين گياه بومى مناطق مرطوب و حاره و در جنگلهاى مرطوب جنوب شرقى مكزيك و امريكاى مركزى و هند غربى و امريكاى جنوبى مىرويد و ساقههاى پيچيدۀ آن تا ارتفاع حتى u200a١٠٠u200a متر نيز ممكن است برسند و تا بالاترين ارتفاع درختان بزرگ جنگلى نيز بالا مىرود. مادۀ معطر وانيل از ميوۀ اين گياه گرفته مىشود. ميوۀ آن به شكل غلاف لوبيا است و قبل از اينكه كاملا برسد آن را مىچينند و خشك مىكنند. در موقع چيدن، ميوهها عطرى ندارند ولى پس از اينكه چيده شد در دوران خشك كردن و عمل آوردن آن، عطر مطبوع وانيل در آن ايجاد مىشود. گلهاى آن به شكل خوشه و تعداد u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a گل در هر گروه و تلقيح گلها بهطور طبيعى انجام نمىگيرد و گلها را يكىيكى بايد كمك كرد كه تلقيح شوند، زيرا استيگماتهاى گلها از يك تيغهاى پوشيده شده كه تلقيح طبيعى را غير ممكن مىسازد و بايد با كنار زدن اين تيغه با دست يكىيكى موجبات بارورى گلها را فراهم نمود. بهطور طبيعى تلقيح فقط به كمك حشراتى انجام مىگيرد كه به قدر كافى براى تلقيح گلها وجود ندارند به اين علت است كه براى داشتن ثمر كافى بايد تلقيح مصنوعى نمود. به همين دليل معمولا با هرس كردن وانيل ترتيبى مىدهند كه ارتفاع گياه از u200a٣u200a-u200a٢u200a متر بيشتر نشده و گلها در دسترس انسان باشد. بهترين وانيل از غلافهايى به دست مىآيد كه طول آنها u200a٢۵u200a-u200a١۵u200a سانتىمتر و قطر آنها u200a١٢u200a-u200a١٠u200a ميلىمتر است. در موقع برداشت محصول سبزرنگ است ولى بعدا تيرهرنگ مىشود. پس از برداشت معمولا غلافها را براى مدت u200a٣u200a-u200a٢u200a دقيقه در آبجوش u200a۶۵u200a-u200a۶٠u200a درجه فرومىبرند، بعد آنها را در داخل جعبهاى دوجداره كه ما بين دو جدار پشم گذارده شده مىگذارند و مدت u200a٢۴u200a ساعت در داخل اين جعبه سربسته نگهدارى مىشود و اين يك گرمخانۀ طبيعى است كه در اين مدت u200a٢۴u200a ساعت نوعى تخمير در آن انجام مىگيرد. پس از آن غلافها را بيرون آورده در محلى كه به ارتفاع يك متر از سطح زمين باشد در مقابل نور خورشيد آويزان مىكنند كه ضمن تهويۀ كامل با حرارت آفتاب خشك شود. اين دوران خشك شدن تا يك هفته طول مىكشد و در اين مدت رنگ غلافها از سبزى به قهوهاى و قهوهاى تيره و سياه تبديل مىشود و همينكه كاملا نرم شد و شروع به پژمرده شدن نمود، آنها را براى خشك شدن داخل گرمخانه مىكنند كه مدت u200a٣u200a-u200a٢u200a ماه مىماند و پس از اينكه رطوبت آن به u200a۴٠u200a-u200a٣٠u200a درصد مىرسد آنها را از گرمخانه بيرون مىآورند.

تركيبات شيميايى و خواص-كاربرد

در غلاف وانيل مادۀ مؤثرهاى است به نام وانيلين كه u200a٢u200a-u200a۵u200a/u200a١u200a درصد آن را تشكيل مىدهد. اين ماده را بهطور تركيبى شيميايى نيز در صنعت تهيه مىنمايند.

وانيلين يك مادۀ سفيد بلورىشكل است به فرمول خام Cu200a٨u200aHu200a٨u200aOu200a٣u200a كه توليد مصنوعى آن ارزانتر از وانيلين طبيعى است و عصارۀ طبيعى غلافهاى وانيل در حدود u200a٢٠u200a برابر گرانتر از وانيلين ساختهشدۀ مصنوعى است. در قرنهاى u200a١۶u200a و u200a١٧u200a اطبا از گياه وانيل به عنوان يك گياه طبى و عامل محرك و تقويت معده و همچنين براى تقويت نيروى جنسى استفاده مىكردند و به عنوان ترياق در مقابل مسموميتها نيز استفاده مىشده است. ضمنا براى معالجۀ هيسترى و قاعدگى نامنظم و تب مستعمل است [اوكابه*].

بهترين روش مصرف آن به صورت گرد است و مقدار خوراك آن u200a٢u200a-u200a٢۵u200a/u200a٠u200a گرم است.

گرد وانيل: براى تهيۀ گرد وانيل مقدارى وانيل را گرفته و معادل آن قند خردكرده و هر دو را در هاون آهنى نرم كوبيده و از صافى ابريشمين بيرون مىكنند و نخالهها را باز با همان مقدار قند داخل كرده خوب كوبيده و از الك نرم داروسازى رد مىكنند و باهم مخلوط مىنمايند.

قرص وانيل: وانيل u200a٣٠u200a گرم، قند u200a٢٠٠u200a گرم، صمغ عربى u200a٢u200a گرم، آب به مقدار كافى كوبيده و نرم با آب مخلوط كرده، قرصهاى u200a۴٠u200a سانتىگرمى بسازند.

شربت وانيل: وانيل خردكرده u200a۵٢u200a واحد در u200a۴٠٠u200a واحد الكل u200a٣۵u200a درجه مدت u200a۴u200a روز بخيسانند و بعد در حمام ماريه ) Bain marie( u200a٧٠u200a درجه سانتىگراد مدت u200a٢u200a ساعت دم كنند و بگذارند سرد شود و صاف نمايند و از اين صافشده u200a١۵u200a واحد گرفته با u200a٨u200a واحد قند خردكرده در حمام ماريه حل كرده بگذارند سردشده و صاف نمايند. اين شربت كه خوراك آن u200a۴٠u200a-u200a٢٠u200a گرم است به عنوان محرك و ضد تشنج و مقوى نيروى جنسى مصرف مىشود.

وانيل در شيرينىسازى، شوكولاتسازى، مشروبات غير الكلى، توتون سيگار و عطرسازى مصرف دارد.