ميخك (درخت)

به فارسى «ميخك» گفته مىشود و در كتب طب سنتى با نامهاى «قرنفل» و «قرنفول» آمده است، به فرانسوى Giroflierو به انگليسى Clove tree ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Myrtaceae ، نام علمى آن Syzygium aromaticum) L. (Merr & Perry و مترادفهاى آن Eugenia aromatic O. Ktze. و Eugenia caryophyllata Thunb.

و Caryophyllus aromaticus L. و Jambosa caryophyllus Niedz. است كه از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

درختچهاى است كوچك مخروطى با برگهاى هميشهسبز و ناخزان، متقابل بيضى، نوكتيز، و كمى موجدار بلندى درختچه u200a١٢u200a-u200a١٠u200a متر است. رنگ سبز تيرۀ زيباى برگها با رنگ صورتى برگهاى جوان و رنگ قرمز دمبرگهاى برگها هماهنگى بسيار دارد و منظرۀ زيبايى به درخت ميخك مىدهد.

كلمۀ Clove از لغت Clou فرانسوى منشأ مىگيرد و يا بالعكس. Clou به معناى ميخ است، زيرا غنچههاى خشكشدۀ اين درختچه كه مصرف طبى و ادويهاى دارد به شكل ميخ كوچك است. طول هر غنچه در حدود u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a سانتىمتر است. غنچههاى درخت ميخك بىدرنگ پس از باز شدن غنچهها يعنى قبل از اينكه رنگ خاكسترى و ارغوانى آن به رنگ قرمز تيره تبديل شود، بايد چيده و خشك شود. درخت ميخك بومى جزاير ملوكى و شرق اندونزى و اقيانوسيه است ولى امروز در ساير مناطق نيز براى زيبايى درختچه و گلهايش پرورش داده مىشود. در ايران نيز به عنوان گياه زينتى و زيباى گلخانهاى در گلخانه و يا در اطاقها كه از سرما محفوظ باشد پرورش داده مىشود.

در اسناد و مدارك طب سنتى مشرق زمين اولين نشانههاى شناخت درخت ميخك به دوران امپراتورى Han در چين برمىخورد (سه قرن قبل از ميلاد مسيح) و با نام «ادويۀ زبان جوجه» نام برده شده است. و بعد از ميلاد در اروپا به صورت يك گياه شناخته شده بوده است. در تاريخ آمده است كه امپراتور كنستانتين ضمن هدايايى كه براى St. silvester اسقف اعظم كليساى رم در تاريخ u200a٣٣۵u200a-u200a٣١۴u200a پس از ميلاد فرستاده است، چندين كشتى نقره و طلا و ادويۀ مختلف از جمله u200a٧٠u200a كيلوگرم ميخك بوده است.

تكثير درخت ميخك از طريق كشت بذر آن در خزانه صورت مىگيرد و u200a۶u200a-u200a۴u200a هفته طول مىكشد كه جوانه بزند. نهالهاى ميخك را معمولا در دو سالگى به بيرون در هواى آزاد منتقل مىكنند و فواصل درختچهها u200a۶u200a*u200a۶u200a متر گرفته مىشود. اولين محصول ميخك در u200a٨u200a-u200a۶u200a سالگى برداشت مىشود و محصول درختچه مرتبا تا u200a٢۵u200a-u200a٢٠u200a سالگى افزوده مىشود تا وقتى كه بهطور متوسط از هر درخت در حدود u200a۴u200a كيلوگرم ميخك خشك به دست آيد.

درخت ميخك در خاكهاى عميق با زهكش خوب مناطق حاره در ارتفاعات u200a٩٠٠u200a-u200a٧٠٠u200a متر از سطح دريا خوب رشد مىكند و بايد در محلى كاشته شود كه از باد محفوظ باشد و متوسط بارندگى منطقه از u200a٢۵٠٠u200a ميلىمتر در سال كمتر نباشد. وقتى كه شكوفهها به رنگ صورتى و به طول حدود u200a۵u200a/u200a١u200a سانتىمتر شدند چيده مىشوند.

در مناطق مساعد معمولا دو محصول در سال برداشت مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى ميخك داراى مقدار قابل ملاحظهاى اسانس روغنى فرّار است. مقدار اسانس كه از طريق تقطير گرفته مىشود از غنچههاى ميخك در حدود u200a١۶u200a درصد و از ساقههاى درخت ميخك u200a۶u200a-u200a۴u200a درصد و از برگهاى درخت ميخك در حدود u200a٢u200a درصد مىباشد.

اسانس ميخك در صنعت عطرسازى و براى معطر كردن صابونها و در تهيۀ خمير دندان براى معطر كردن آن و در تهيۀ محلولهاى شستوشوى دهان به كار مىرود.

اسانس ميخك داراى u200a٩٠u200a-u200a٨٠u200a درصد مادۀ اوژنول است. اوژنول مادهاى است بىرنگ، معطر و روغنى به فرمول خام Cu200a١٠u200aHu200a١٢u200aOu200a٢u200a كه بر طبق يكى از روشهاى صنعتى به عنوان پايۀ ساختمان وانيلين صنعتى يا وانيلين مصنوعى به كار مىرود كه از نظر عطر و خواص جانشين وانيلين طبيعى است.

در اندونزى ميخك را به نسبت يك قسمت ميخك ساييدهشده و u200a٢u200a قسمت توتون داخل توتون سيگار كرده و در سيگارهايى كه با دست مىپيچند مصرف و دود مىكنند، نام اين نوع سيگار كرتك ^u200a١u200aاست. اين سيگارها در موقع كشيدن علاوه بر عطر دلپذيرى كه دارد، ترقترق صدا مىكند و جالب است و در حال حاضر نيمى از محصول ميخك براى تهيۀ سيگارهاى كرتك داخل توتون مىشود.

در گزارش بررسىهاى ديگرى تركيبات شيميايى ميخك چنين بيان مىشود ]S. G. I. M. P[ :

اسانس ميخك كه در حدود u200a۵u200a/u200a١۵u200a درصد وزن غنچه را تشكيل مىدهد داراى حدود u200a٩٢u200a درصد اوژنول، مقدار كمى از مواد آستيلاوژنول كاريوفيلن ^u200a٢u200aو فورفورال ^u200a٣u200aمىباشد.

در گزارش بررسى شيميايى ديگرى در ]M. P. E. SE. A[ آمده است:

مقدار اوژنول در اسانس غنچهها متغير و از u200a٨۵u200a-u200a۵٠u200a درصد است. اوژنول مادۀ ضدعفونىكنندۀ غير سمّى است [ردگروو**]و به علاوه اسانس داراى آستيلاوژنول و انواع آلفا و بتا از سسكىترپن ^u200a۴u200a، كاريوفيلن، اوژنين ^u200a۵u200a، كاريوفيلين، وانيلين، گالوتانيك اسيد ^u200a۶u200aو كلسيم اكسالات ^u200a٧u200a[يونگكن]است.

خواص-كاربرد

غنچههاى خشكشدۀ ميخك كه در بازار تجارت تحت نام ميخك عرضه مىشود،بادشكن، ضد قى، مقوى معده و ضد آشفتگى و تهوع است [چونگ يائوچى]. و تببر، كرمكش، قاعدهآور و تونيك و مقوى است. ميخك به عنوان يك كمك براى معالجۀ بيمارىهاى شريان تجويز مىشود [هوبوتر]. و محرك و تهييجكنندۀ فعاليت جهاز هاضمه است [روا*، چيو*، استوارت و لوئى**]. براى معالجۀ اسهال و دلدرد اطفال توصيه مىشود [هوپر]. براى وبا نافع است [استوارت و لو*]. حالت قى و استفراغ بعد از غذا را رفع مىكند [چوين*]. در مالايا علاوه بر اينكه از ميخك به عنوان ادويه براى معطر كردن غذا استفاده مىشود، معمولا براى تقويت زنان پس از دورۀ زايمان مىدهند و به صورت ضماد براى رفع سردرد به كار مىبرند [ريدلى]و به صورت گرد به كمر زن پس از زايمان و تولد نوزاد مىمالند [بركيل*]و براى رفع دنداندرد نيز به كار مىرود [ريدلى]. از اسانس آن براى بىحسىهاى موضعى استفاده مىشود و آن را به موضع مىمالند [ليو*]. اسانس آن به صورتى كه از تقطير غنچهها به دست مىآيد تحريككنندۀ پوست است و در اندونزى آن را با روغن چرب مناسبى مخلوط كرده براى مواضع روماتيسمى يا به رانهاى بيماران مبتلا به برىبرى مىمالند.

در بعضى موارد اسانس خالص را كمى در چاى يا مشروب غير الكلى ديگرى مخلوط كرده و براى رفع كمردرد مىخورند [واناستىنيس كروزمان*و هين].

از نظر طبيعت غنچههاى ميخك طبق نظر اطباى سنتى ايرانى خيلى گرم و خشك است. معتقدند كه خواص آن عبارت است از فرحافزا و مقوى دماغ، ذهن و فكر مىباشد. سردرد سرد را رفع مىكند و براى فلج و لقوه و سكته و باز كردن گرفتگىها و انسداد دماغى و ساير امراض سرد و تر سوداوى دماغى و اعصاب نافع است. براى اشخاصى كه سودا در مزاج آنها غالب باشد به هر شكلى مايع و دمكرده يا گرد خيسانده مفيد است. بتنهايى يا با ادويۀ مناسب براى تقويت لثهها و رفع درد دندان سرد و رفع بدبويى دهان مفيد است. جويدن آن براى خوشبويى دهان مؤثر مىباشد. ماليدن آن براى تقويت ديد چشم مفيد است. خوردن آن براى رفع سرفۀ سرد و تر و تنگى نفس كهنه، رطوبى، خفقان سرد و رفع وحشت، خوف و وسواس نافع مىباشد.

خوردن آن مقوى معده، هاضمه، رودهها، كبد، كليه، طحال، رحم و براى افزايش نيروى جنسى سردمزاجان مفيد است. ضمنا براى قى و آشفتگى و سكسكه و تحليل بادهاى غليظ و رفع استسقاى عمومى و قطرهقطره ادرار كردن و بيمارىهاى سرد رحم به صورت خوردن و شياف در مهبل نافع مىباشد. خوردن u200a٢u200a گرم آن با شير تازه مشروط به اينكه تا چند روز ادامه داده شود براى تقويت نيروى جنسى سردمزاجان مؤثر است و خوردن u200a۴u200a گرم از آن بهطور مرتب در دوران پاكى بعد از قاعدگى در زنان باعث گرم شدن و تقويت رحم و آبستن شدن مىباشد. ماليدن جويدۀ آن با آب دهان بر قضيب در موقع همبسترى موجب تلذذ طرفين است. مضر كليه و رودهها در گرممزاجان است از اين نظر بايد با صمغ عربى خورده شود. مقدار خوراك آن تا u200a۵u200a گرم است. جانشين آن از نظر خواص هموزن آن دارچين و نصف وزن آن بسباسه و نصف وزن آن فرنجمشك است. در مصارف داخلى دمكردۀ u200a١٠u200a-u200a١u200a گرم ميخك ساييده در هزار گرم آب بتدريج خورده مىشود و گرد آن u200a٢u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم مصرف مىشود.

براى تهيۀ عرق ميخك به ترتيب زير عمل مىشود:

ميخك نرم ساييدهشده يك واحد، برگ گل سرخ ساييدهشده u200a۵u200a/u200a١u200a واحد، برگ گاوزبان نرم ساييده u200a۵u200a/u200a١u200a واحد، همه را در گلاب u200a٢۴u200a ساعت بخيسانند و پس از آن، آن را تقطير نمايند و به قدر احتياج بنوشند، براى تقويت اعضاى داخلى، معده، كبد، هاضمه و رفع بادها، سموم و تعديل اخلاط و بيمارىهاى سرد بسيار نافع است.

براى تهيۀ نوشابه طبى آن به ترتيب زير عمل مىشود: (روغن غير صنعتى و خانگى) .

ميخك ساييده يك واحد، آب انارين (انار ترش و شيرين)u200a١۶u200a واحد، عسل يك واحد، در شيشه كنند و سر آن را بسته در محل گرمى بگذارند و پس از يك هفته بيرون آورند آمادۀ مصرف است و اگر آن را با شكر مخلوط كرده قوام آورند شربت آن براى امراض سرد بسيار نافع است.