مريمگلى

به فارسى در بعضى مناطق «مريمى» و «مريمگلى» در كتب طب سنتى و به عربى «مريميه» ، «شالبيه» و «مريميه صغيره» نام برده مىشود. به فرانسوى Sauge و Sauge officinale و the de France و the de Grece و Herbe Sacreeو به انگليسى Sage و Garden sage و Common sage گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ نعنا Labiatae ، نام علمى آن Salvia officinalis L. و مترادف آن Salvia grandiflora Ten. و Salvia argentea Hort. مىباشد.

مشخصات

مريم گلى گياهى است علفى چندساله با ساقۀ چهارگوش كركدار. بلندى گياه زياد نيست و در حدود u200a۵u200a/u200a٠u200a متر مىباشد. برگهاى آن متقابل پوشيده از كرك به رنگ سبز مايل به سفيد. برگهاى پايين ساقه دراز، بيضى، به طول u200a۵u200a-u200a۴u200a سانتىمتر و نوكتيز، كنارۀ برگها داراى دندانههاى منظم با دمبرگ ولى برگهاى واقع در قسمت بالاى ساقه بدون دمبرگ و كوچك است.

گلها به رنگ آبى كمرنگ يا ارغوانى معمولا در تابستان سال دوم ظاهر مىشود.

گونۀ ديگرى از اين گياه كه از نظر طبى چندان مورد توجه نيست داراى گلهاى قرمز زيبايى است كه به نام سلوى در گلكارى كاشته مىشود، نام علمى آن Salvia ambigua مىباشد.

مريمگلى وحشى در اراضى خشك و سنگلاخ مناطق مختلفۀ آسيا و شمال افريقا مىرويد، در ايران نيز اين گياه در آذربايجان شرقى و بعضى مناطق ديگر ايران در باغچهها كاشته مىشود.

تكثير مريمگلى اگرچه با بذر ممكن است ولى در باغبانى معمولا از طريق قلمه ازدياد مىشود. اين گياه در شرايط مختلفۀ وسيعى مىرويد ولى بهترين رشد آن در خاكهاى رسى غنى زهكشدار مىباشد و اراضى رو به آفتاب را ترجيح مىدهد. براى توليد تجارتى فاصلۀ بين خطوط كاشت را معمولا يك متر و فاصلۀ بوتهها در روى خطوط را در حدود u200a۴٠u200a سانتىمتر مىگيرند. محصول سال اول البته كم است ولى در سال دوم و در سالهاى بعد در حدود يك تن برگ خشك از هر هكتار برداشت مىشود. بديهى است اين مقدار برگ، محصول چند چين مىباشد.

بهترين زمان برداشت از نظر بيشترين مقدار اسانس در برگ در آغاز ظهور گلها مىباشد. معمولا در حدود u200a٢٠u200a سانتىمتر از قسمت فوقانى ساقههاى گياه با برگهاى آن چيده مىشود و پس از چيدن گل در مدت u200a٨u200a-u200a٧u200a روز در سايه و در جريان هوا پهن مىكنند كه خشك شود تا ضمن اينكه حد اكثر اسانس در برگ مىماند رنگ سبز خاكسترى برگ نيز به اين ترتيب حفظ شود. پس از اينكه ساقهها خشك شد برگها را از ساقهها جدا كرده و در ظرفهاى كاملا سربستهاى حفظ مىنمايند. معمولا u200a۴u200a سال يكبار چون گياه خشبى مىشود، مزرعه بايد تجديد و نو شود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى برگهاى مريمگلى داراى اسانس روغنى فرّار و ساپونين و يك مادۀ تلخ به نام پيكروسالوين ^u200a١u200aبا خاصيت متوقف كردن رشد باكترى و همچنين اسيدهاى آلى مىباشد. از تقطير برگهاى خشك مريمگلى u200a۵u200a/u200a٢u200a-u200a۵u200a/u200a١u200a درصد اسانس گرفته مىشود كه رنگ آن زرد كمرنگ است و در الكل u200a٨٠u200a درجه حل مىشود و اسانس مريمگلى عنبرى است و از نظر مقدار كافور خيلى غنى است. اگر گياه در هواى آزاد خشك شود و براى خشك كردن آن از حرارت آتش استفاده نشود، مقدار اسانس آن بيشتر خواهد بود و همچنين مقدار اسانس و مقدار مادۀ سينئول اسانس در دوران ظهور شكوفهها و باز شدن گل بيشترين است. مقدار سينئول كه در اسانس وجود دارد در اسانس شاخههايى كه تازه خشك شدهاند در حدود u200a٢۵u200a درصد مىباشد.

از گياه ديترپن ^u200a١u200aو پيكروسالوين نيز گرفته مىشود ]S. G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

مريمگلى از روزگاران كهن در مجموعۀ گياهان طبى يونانىها و رومىها مورد شناخت و توجه خاص بوده است و ابتدا به عنوان داروى مؤثر براى معالجۀ عوارض نيش حشرات به عنوان ضد سم و همچنين داروى تونيك و مقوى براى تقويت روح و بدن و افزايش طول عمر به كار مىرفته است. آثار شفابخش اين گياه در معالجۀ بيمارىها در كتابها و نوشتههاى طبيعىدانها و حكماى طب سنتى روزگاران كهن نظير تئوفراست ^u200a٢u200a، فيلسوف يونانى ( BC u200a٢٨٧u200a-u200a٣٧٢u200a) و ديوسكوريدس، طبيب يونانى (قرن اول پس از ميلاد) و پلىنى، طبيعىدان رومى (اوايل قرن اول ميلاد مسيح) به تفصيل آمده است. در دوران قرون وسطى حكماى طب سنتى اروپا از مريمگلى ضمن خواص متعددى كه براى آن قايل بودند براى معالجۀ يبوست، وبا، سرماخوردگى و انواع تبها و اختلالات كبدى و صرع و فلج استفاده مىكردهاند و اين گياه را مقوى و مولد خون تازه و صالح مىدانستند و براى تقويت عضلات و آرام كردن اعصاب تجويز مىشده است.

از قرن نهم اين گياه به اروپا راه يافت و بسرعت توسعه يافت و پس از آن به چين وارد شد و در چين براى معطر كردن انواع مشروبات مورد استفاده قرار مىگرفت و مصرف آن به قدرى زياد شد كه در قرن هفدهم چينىها در مقابل گرفتن هريك كيلو از برگهاى خشك مريمگلى اروپايى حاضر بودند u200a۴u200a-u200a٣u200a كيلوگرم چاى چينى بدهند. در قرن شانزدهم در انگليس قبل از اينكه چاى به عنوان مشروب عمومى گرم معمول شود از برگهاى مريمگلى دم كرده و مىخوردند. پس از آن در u200a٣٠٠u200a-u200a٢٠٠u200a سال اخير اين گياه به امريكا وارد شد و به عنوان ادويۀ عالى مورد توجه خانهدارها قرار گرفت. در حال حاضر اسانس مريمگلى براى معطر كردن و خوشبو كردن گوشتهاى كنسرو و انواع سوسيس و گوشت مرغ و در عطرسازى به عنوان اسانس پايه براى مخلوط كردن با ساير اسانسها براى تهيۀ عطر و آب توالت مردان به كار مىرود.

برگ خشك مريمگلى معطر و طعم آن تند و كمى تلخ است. حكماى طب سنتى ايرانى معتقدند كه تونيك و مقوى و قابض است و از خيساندۀ آن در استعمال خارجى براى التيام زخمها و خراشهاى پوست و براى بند آوردن شير پستان در موقع از شير گرفتن بچه استفاده مىشود. در هندوستان و چين از جوشاندۀ برگهاى آن به صورت غرغره براى شستوشو و ضد عفونى كردن دهان و التيام زخمهاى دهان و ناراحتىهاى حلق استفاده مىشود [كاريونه و كيمورا*]. از دمكردۀ برگ و سرشاخههاى مريمگلى بهطور استحمام براى تازه شدن و بخور نيز استفاده مىشود. از مريمگلى براى قطع جريان و سيلان شير كه پس از شير دادن طفل در مادران باقى مىماند و گاه منجر به تب مىشود نيز استفاده مىشود. البته از نعنا هم در مواردى نظير اين مورد استفاده مىشود، ولى مريمگلى خواص ديگر تقويتى نيز دارد.

از مريمگلى براى التيام زخمهاى ساق نيز استفاده مىشود به اين ترتيب كه آن را با عسل جوشانيده و پارچهاى را در اين دمكرده وارد و آلوده كرده و روى زخم مىاندازند در التيام زخم تسريع مىنمايد. دمكردۀ سادۀ آن هم براى اين نوع كمپرسها مفيد است. سرانجام از مريمگلى به عنوان مدر و كمك به هضم غذا و ضد تشنج و كم كردن مقدار قند خون و قاعدهآور استفاده مىشود. مصرف جوشاندۀ آن u200a١٠u200a گرم برگ گياه در u200a١٠٠u200a گرم سركه مقدار قند خون را به سرعت كاهش مىدهد.

در فرانسه از دمكردۀ u200a٣٠u200a-u200a١۵u200a گرم مريمگلى در يك ليتر آب جوش به عنوان قاعدهآور استفاده مىكنند و يك فنجان در هنگام خواب مىخورند.

دمكردۀ مريمگلى:u200a۵u200a گرم برگ خشك مريمگلى را با u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش دم و صاف كرده و براى تحريك تقويت و عرق كردن متدرجا در عرض روز فنجان فنجان مثل چاى بخورند. دمكردۀ u200a٣٠u200a-u200a١۵u200a گرم برگ در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش به عنوان مقوى معده و براى ضعف اعصاب بسيار نافع است.

دود كردن مريمگلى: برگ خشك مريمگلى را گرفته خرد كرده مثل توتون در چپق بريزند و دود كنند و پس از كشيدن دهان و بينى را ببندند، نفس را بشدت از ريه خارج كنند و چندين دفعه در عرض روز اين عمل را تكرار كنند، براى سنگينى گوش و اختلالات نزله و سرماخوردگى و ورمهاى حلق ناشى از سرماخوردگى نافع و سودمند است.

تهيۀ تنطور مريمگلى براى تقويت مو: برگهاى مريمگلى را در الكل (u200a۵u200a برابر وزن برگ) مدت u200a٢u200a هفته خيس مىكنند و پس از آن مايع حاصل را به نسبت مساوى با مشروب الكلى Rhum مخلوط مىكنند و با اين مخلوط در موقع استحمام پوست سر را خوب مالش مىدهند.