گلرنگ

به فارسى گياه را «گلرنگ» و تخم آن را «تخم كافشه» ، «خسكدانه» و در گيلان «تخم كاجره» و «تخم كازيره» مىگويند. در كتب طب سنتى با نامهاى عربى آن «قرطم» ، «عصفر» ، «احريض» و تخم آن را «حب العصفر» و «بذر الاحريض» نام مىبرند. به فرانسوى Carthame des teinturiers و Safran batard و به انگليسى Safflower و Bastard saffron گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Compositae تيرۀ فرعى Tubuliflorae ، نام علمى آن Carthamus tinctorius L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است يكساله، ارتفاع آن در حدود u200a۶۵u200a/u200a٠u200a متر كمى خاردار و منظرۀ كلى آن بخصوص گلهايش شباهت با خارخسك دارد. برگهاى آن بدون دمبرگ پهن و موجدار با دندانههاى منتهى به خارهاى ظريف است. رگبرگها در سطح زيرين برگ برجسته و نمايان مىباشد. گلهاى آن منفرد در يك طبق كوچك لولهاى و زردرنگ مايل به قرمز در انتهاى شاخۀ گلدار ظاهر مىشود. ميوۀ آن فندقه سفيدرنگ كه در قسمت بالاى آن دستهاى تار نازك وجود دارد.

گلرنگ، بومى مشرق زمين است و از نواحى عربستان برخاسته و پس از آن به ساير مناطق دنيا منتشر شده است و امروزه در اغلب كشورها كاشته مىشود و از نظر مصارف روغن آن و مادۀ رنگى گلهاى آن مورد توجه است. تكثير گلرنگ از طريق كاشت دانۀ آن صورت مىگيرد. دانۀ آن را براى اينكه در جوانه زدن آن تسريع شود، قبل از كاشت u200a٢۴u200a ساعت در آب مىخيسانند و معمولا در ارقام مختلفۀ گلرنگ پس از u200a۵u200a-u200a۴u200a ماه گياه قابل بهرهبردارى مىشود. اين گياه در خراسان، تفرش، تبريز و برخى مناطق ديگر مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گلهاى گلرنگ دو مادۀ رنگى وجود دارد يكى مادۀ رنگى زرد كه در آب حل مىشود و با طريق سادۀ شستن مىتوان مادۀ رنگى زرد آن را به دست آورد. مادۀ ديگر مادهاى است قرمز رنگ به نام كارتامين ^u200a١u200aكه در آب غير محلول است و در محلولهاى قليايى ضعيف حل مىشود، در الكل كم حل مىشود و در اتر خيلى كمتر حل مىشود. در ميوۀ اين گياه در حدود u200a٣٠u200a درصد پروتئين و مقدارى چربى ثابت خوراكى وجود دارد. مقدار چربى برحسب ارقام مختلف متفاوت است و بين u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a درصد فرق مىكند و از اين جهت گلرنگ از دانههاى روغنى نيز محسوب مىشود.

بررسىهاى ديگرى نشان مىدهد كه در گلهاى گلرنگ مادۀ رنگى زرد به نام سافلاوريلو ^u200a٢u200a، كارتامين و ايزوكارتامين ^u200a٣u200aوجود دارد [چونگ يائوچى]. طبق نظر [روا*]در آن چربى ثابتى وجود دارد كه شامل لينولئيك اسيد، اولئيك اسيد، استآريك اسيد، پالميتيك اسيد، لينولنيك اسيد و در آخر دو مادۀ رنگى به نامهاى كارتامين و كارتاميك اسيد ^u200a۴u200aمىباشد.

در ميوۀ آن يك نوع انزيم شبيه رنت ^u200a۵u200aو مادۀ رنگى خاص گلرنگ [موزيگ و شرام]يافت مىشود. در دانههاى آن روغن ثابتى وجود دارد كه عمدتا شامل لينولئيك اسيد و يك گليسريد [كاريونه و كيمورا*]است و در تجزيۀ ديگرى وجود ميريستىنيك اسيد، آراشيديك اسيد، ليگنوسريك اسيد و لينولئيك اسيد در آن تأييد شده است ]M. P. E. SE. A[ .

خواص-كاربرد

از گلهاى گلرنگ براى رنگين كردن غذا به جاى زعفران استفاده مىشود و از روغن دانۀ آن نيز به عنوان روغن نباتى مايع كمضرر خيلى استقبال مىشود. در تمام مناطق شرقى آسيا از چين تا هندوستان و نواحى جنوب شرقى آسيا از گلهاى گلرنگ به عنوان داروى محرك، مسكن و مسهل و معرق از جوشاندۀ u200a٢٠u200a گرم گل در هزار گرم آب و يا بهطور خيساندن در آب نيمگرم استفاده مىشود [روا*]. به علاوه براى آن خاصيت قاعدهآور و ضد ورم و تحليلبرندۀ تومور قايل هستند [استوارت].

در چين معمول است از اواخر فروردين تا خردادماه كه گلرنگ در دوران ظهور گل مىباشد، همينكه گلها باز شدند و رنگ گلبرگها از نارنجى به قرمز تبديل شد، گلبرگها چيده مىشود و اين كار با احتياط و دقت انجام مىگيرد كه به تخمدان گل كه به ميوه تبديل مىشود صدمهاى نرسد. گلبرگهاى چيدهشده را در آفتاب و يا در سايه خشك مىكنند. خوردن گلبرگها گرمكننده است و براى تسريع جريان گردش خون كمك مىكند و براى زنهايى كه عادت ماهيانۀ آنها بدون دليل قطع شده و يا زنهايى كه جنين مرده در رحم دارند و يا در مورد آنهايى كه ترشحات رحمى بعد از زايمان آنها ادامه دارد و همچنين براى بيمارانى كه خون قى مىكنند تجويز مىشود. در هند و چين از گلهاى گلرنگ به عنوان تونيك و براى مداواى فلج و عادت ماهيانۀ دردناك استفاده مىشود [كرووست-پتلو**]. دانههاى گلرنگ ملين و مسهل است و براى استسقا و اغما و فلجهاى ناگهانى حاصله از خونريزى مغزى يا آپوپلكسى ^u200a١u200aبه كار مىرود [استوارت].

از گلهاى خشك آن براى معالجۀ يرقان و از آب خيسكردۀ گلها براى شستوشوى چشم استفاده مىشود [ديگانگكو].

قرطم يا تخم گلرنگ از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى ايرانى گرم و خشك است و داراى خاصيت مسهلى است. از نظر خواص معتقدند كه تركيبات مغذى آن خيلى كم است و مسهل است و بلغم رقيق و اخلاط سوخته را خارج مىكند و بادها را تحليل مىبرد. اگر u200a٢٠u200a گرم از تخم گلرنگ را گرفته كوبيده و شيرۀ آن را بگيرند و با شكر سرخ و يا عسل بخورند و يا u200a۴٠u200a گرم آن را بكوبند و در u200a٢۵٠u200a گرم آب بجوشانند و بمالند و صاف كرده و u200a۴٠u200a گرم شكر سرخ در آن بريزند و بخورند، به عنوان مسهل خوب عمل مىكند. اگر شيرۀ تخم گلرنگ را گرفته با آبى كه در آن انجير خيسانده باشند، مخلوط و با شكر و يا عسل بخورند سينه را پاك مىكند و آواز را صاف مىكند و براى اكثر بيمارىهاى سينهاى سرد مفيد است. مقوى نيروى جنسى و زيادكنندۀ اسپرم و درخشانكنندۀ رنگ رخسار است، بادها و نفخ را تحليل مىبرد.

و اگر آن را داخل آش ماش يا آش نخود كرده بخورند براى اعتدال اخلاط مفيد است و مسهل بلغم خام و مواد سوخته مىباشد. اگر u200a۴٠u200a گرم شيرۀ آن را با قند و يا شكر سرخ و يا عسل بخورند براى استسقاى عمومى يا خيز عمومى بدن مفيد است و اگر كمى نمك هندى نيز در آن بريزند اثرش در ازدياد ترشح ادرار بيشتر است (نمك هندى كه در بازار به همين نام عرضه مىشود، در هندوستان از خاكستر برگ تعدادى از گياهان نظير كهار، ترب، توتون، موز، نخود و. . . مىگيرد مقدار خوراك آن u200a۶u200a-u200a۵u200a گرم است) . خوردن شيرۀ تخم گلرنگ كه فلوس خيار شنبر در آن حل شده باشد براى كاهش تب بلغمى بسيار مؤثر است. اين دارو منضج يعنى اعتدالدهندۀ اخلاط است و اخلاط منجمد را مىگدازد و اخلاط رقيق را غليظ مىكند. به همين دليل اين دارو را نبايد بعد از شير گاو يا گوسفند خورد زيرا آن را منجمد و منعقد مىسازد و براى معده مضر است و از اين نظر بايد با انيسون و شيرينى خورده شود. مقدار خوراك تخم گلرنگ u200a۴٠u200a-u200a٢٠u200a گرم و اسراف در خوردن آن مضر است و بايد كمتر از مقدار معينه براى خوراك خورده شود. جانشين آن از نظر خواص حبة الخضرا يا ميوۀ درخت بطم است كه شرح خواص آن در بخش خاصى در جلدهاى ديگر اين كتاب خواهد آمد.

تخم گلرنگ را در شير مخلوط مىنمايند و مىخورند. معمولا در هر u200a۵٠٠u200a گرم شير u200a۴٠u200a گرم تخم گلرنگ مقشر داخل مىكنند و نصف آن را مىخورند تا عمل كند.

روغن تخم گلرنگ از نظر خواص شبيه روغن گزنه است و كمى ضعيفتر از آن و همانطور شير را منعقد مىكند و به اصطلاح مىبرد. و آب آن را جدا مىسازد و روغن نوع اهلى تابستانى آن مسهل خوبى است.