زيرۀ كوهى

در كتب طب سنتى با نامهاى «زيرۀ كوهى» ، «كاشم» ، «كاشن» ، «كاشم رومى» و «انجدان رومى» آمده است و در مصر تخم آن را «كرفس جبلى» (مايرهوف) نامند. به فرانسوى Levistique officinale و Liveche و Ache و Ache de montagne و Liveche officinale و به انگليسى Lovage گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Umbelliferae ، نام علمى آن Levisticum officinale Koch. و مترادف آن Ligusticum levisticum L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است چندساله، علفى داراى ساقهاى ضخيم به قطر u200a٣u200a-u200a٢u200a سانتىمتر، استوانهاى به بلندى تا u200a٢u200a متر است. برگهاى آن ضخيم، گوشتى داراى چند برگچه به رنگ سبز تيره و براق مىباشد. گلهاى آن كوچك زردرنگ به صورت چتر مركب است. ميوۀ آن تخممرغى به طول كمتر از يك سانتىمتر به رنگ زرد مايل به قهوهاى بسيار معطر، بوى آن نظير بوى گلپر مىباشد و به طورى كه در مخزن آمده است تخم آن همان گلپر است در صورتى كه گلپر نبات ديگرى است كه در اين كتاب بهطور جداگانه شرح آن آمده است.

اين گياه در مناطق مختلف آسيا مىرويد و در بعضى منابع، ايران نيز به عنوان رويشگاه اين گياه ذكر شده ولى تاكنون گزارشى از گياهشناسان دربارۀ تأييد وجود و شناسايى اين گياه در ايران ديده نشده است.

فقط يك گونه از اين گياه به نام علمى Levisticum persicum Fregn. et Bom.

در كرمان در كوه هزار بين كرمان و بندرعباس در u200a٣۴٠٠u200a متر ارتفاع شناسايى شده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در ريشۀ اين گياه رزين، اسانس و انواعى از قندها و Malic acid وجود دارد. در ميوه و دانۀ اين گياه اسانسى با تركيب شيميايى مانند اسانس ريشه يافت مىشود. در طب سنتى ريشه و تخم آن مورد استفاده است.

خواص-كاربرد

دربارۀ خواص آن در كتب طب سنتى قديم ايرانى چنين آمده است كه از نظر طبيعت خيلى گرم و خشك است و خوردن آن موجب باز شدن گرفتگىهاى كبد و ضد نفخ است. براى سرفۀ سرد و تنگى نفس مفيد است، مقوى معده مىباشد و كمك به هضم غذا مىكند و ترشح ادرار را زياد كرده و مدر و قاعدهآور است. خوردن آن براى رفع اثر سموم سرد و گزش جانوران سمى مفيد است.

ماليدن آن به موضع در استعمال خارجى براى فلج و درد پشت و سياتيك و ساير بيمارىهاى سرد نافع مىباشد و چون مدر است در مورد استسقا نيز مفيد مىباشد.

مقدار خوراك آن در دمكرده يا جوشانده u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a گرم ريشۀ گياه در هزار گرم آب است كه به عنوان مدر و قاعدهآور خورده مىشود و اگر u200a١۵u200a گرم تخم آن را در u200a۴٠٠u200a گرم آب دمكرده و بعد از هر غذا بخورند بادشكن نافعى است.

در استعمال خارج به عنوان ضد درد به صورت كمپرس از جوشاندۀ u200a۵٠u200a گرم ريشه در هزار گرم آب استفاده مىشود.

اين گياه براى اشخاص گرممزاج مضر است و اين قبيل اشخاص مىتوانند از خيساندۀ ريشه در سركه استفاده كنند و يا اينكه پس از خوردن دارو كمى سركه روى آن بياشامند. به علاوه براى مثانه مضر است و در اين قبيل موارد بايد با رازيانه و تخم خيار خورده شود. قدرت دارويى ريشه حد اكثر تا u200a٣u200a سال مىماند. در اروپا اين گياه را به علوفۀ دامهاى شيرى اضافه مىكنند، عطر خوبى به شير مىدهد.