زيرۀ سياه

به فارسى «زيره» ، «شاهزيره» ، «زيرۀ رومى» و «زيرۀ كرمانى» گفته مىشود. در كتب طب سنتى با نامهاى «كرويا» و يا عربى آن «تقده» و «كمون رومى» آمده است. ميوۀ گياهى است از خانوادۀ Umbelliferae كه به فرانسوى Carvi ياCarvi offcinal يا Cumin des pres مىگويند و به انگليسى Caraway و Caraway seed مىنامند. نام علمى گياهCarum carvi L. و مترادفهاى آن Apium carvi Crantz. و Bunium carvi M. B. از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

زيرۀ سياه گياهى است دوساله مانند هويج (بعضى از ارقام آن يكساله است) ، ساقۀ آن توخالى و برگهاى آن سبز با بريدگى و تقسيمات دومرتبهاى به طورى كه به صورت نوار نخىمانند شود درمىآيد. گلهاى آن سفيدرنگ به صورت چتر مركب در انتهاى ساقههاى گلدهنده كه بلندى آنها به u200a٩٠u200a-u200a۵٠u200a سانتىمتر مىرسد ظاهر مىشوند. ريشۀ آن دوكىشكل و ميوۀ آن دراز باريك خميده به طول u200a۵u200a ميلىمتر كه در دو طرف باريك مىشود.

ارقام دوسالۀ زيره احتياج به يك دورۀ رويش دوم براى رسيدن ميوه دارد. بذرى كه در بهار كاشته مىشود پس از u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a روز جوانه مىزند و به رشد خود ادامه مىدهد و در تابستان سال بعد رشد گياه كامل شده و به دانه مىنشيند. خاكهاى رسى كمى سبك كه قابل نفوذ و پرقوت و غنى از مواد آلى باشند، براى زيره مناسب است.

بذر زيره را در زراعتهاى خطى روى خطوطى به فاصلۀ u200a٣٠u200a سانتىمتر مىكارند و به اين ترتيب در حدود u200a١۵u200a-u200a١٠u200a كيلوگرم در هكتار بذر مصرف مىشود. معمول است در زراعت دوسالۀ زيره، براى اينكه حد اكثر استفاده از زمين بشود گياه زيره را با گياه ديگرى كه در سال اول مىرسد و برداشت مىشود، نظير خشخاش، خردل، لوبيا، شبدر سفيد يا گشنيز و امثالهم توأما مىكارند. گياه سال اول، قبل از اينكه شاخههاى گلدار زيره نمايان شود، برداشت مىشود. گلهاى زيره معمولا در ارديبهشت سال دوم ظاهر مىشود و u200a۵u200a/u200a٢u200a-u200a٢u200a ماه بعد ميوۀ آن كه زيره است، مىرسد و همينكه تقريبا تمام ميوهها به رنگ قهوهاى درآمد برداشت محصول بايد با احتياط آغاز شود. معمول است اگر قدرى زودتر برداشت آغاز شود، بهتر است تا ديرتر آغاز گردد زيرا در صورت دير شدن چترهاى ميوه خشك شده و در موقع برداشت مىريزند كه قسمتى از محصول هدر مىرود و بهتر است برداشت محصول صبح زود وقتى كه هنوز شبنمها روى بوتهها هستند، انجام شود زيرا در اين صورت خيلى كمتر دانهها مىريزد.

پس از برداشت، شاخههاى ميوهدار را روىهم دسته كرده و u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a روز در محل كوبيدن مىگذارند تا رسيدن ميوهها كامل شود و پس از آن كوبيده و بوجارى مىنمايند.

تخم زيرۀ سياه كه نيمهاى از هر ميوه است در حدود u200a۵u200a/u200a٠u200a سانتىمتر طول دارد.

دو طرف آن باريك است، رنگ آن قهوهاى سير متمايل به سياه و داراى u200a۵u200a خط برآمده كمرنگ طولى در سطح مىباشد.

مقدار محصول زيرۀ سياه u200a٢u200a-u200a١u200a تن در هكتار مىشود. كاه كلش آن پس از برداشت، علوفۀ خوبى براى گاو شيرده مىباشد. زيره در اغلب كشورهاى جهان كاشته مىشود و در حال حاضر بازار عمدۀ صادرات زيرۀ سياه در دست هلند است. از ايران نيز مقدارى صادر مىشود. زيره در ايران كرمان، كوه لالهزار، نهاوند، دامنههاى البرز و كندوان بهطور خودرو مىرويد.

گياه زيره از گياهان قديم است كه از روزگاران كهن بشر آن را شناخته است و از اوايل قرون وسطى كشت آن در اروپا ابتدا در سيسيل و جنوب جزاير اسكانديناوى آغاز شده است. در كتابهاى طب سنتى گياهى آلمانى كه در قرن u200a١٢u200a ميلادى منتشر شدهاند در همۀ آنها از اين گياه با نام ) Cumich( يا ) Kummich( نام برده شده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در تركيب زيرۀ سياه مقدار قابل ملاحظهاى مواد پروتئينى موجود است و در حدود u200a۵u200a-u200a۴u200a درصد اسانس روغنى فرّار دارد كه در ارقام مختلفۀ آن كه در مناطق مختلف كاشته مىشوند مقدار آن متفاوت است.

اسانس زيرۀ سياه از طريق تقطير زيرۀ لهشده با بخار آب گرفته مىشود و تفالۀ زيره كه پس از گرفتن اسانس آن باقى مىماند از نظر پروتئين خيلى غنى است و مصرف آن براى خوراك دام بخصوص دامهاى شيرى خيلى ارزشمند است. معمولا اسانس زيرۀ سياه كه كاشته مىشود از اسانس زيرۀ وحشى مرغوبتر است، ولى در بازار اغلب اسانس مرغوب را مخلوط با اسانس نامرغوب گياه وحشى و همچنين مخلوط با اسانس زيرۀ سبز Cuminm cymium كه كمى نامرغوبتر از اسانس زيرۀ سياه است، مخلوط مىكنند.

ديوسكوريدس ^u200a١u200a، حكيم و گياهشناس معروف يونانى در قرن اول ميلادى، براى اولين بار اسانس زيرۀ سياه را به عنوان داروى تقويتكننده و تونيك براى تقويت دختران جوان ضعيف و رنگپريده تجويز كرده است و امروز به عنوان داروى مفيدى در موارد متعددى مصرف دارد كه ذكر خواهد شد.

طبق بررسىهاى آزمايشگاهى در تركيب شيميايى زيرۀ سياه مواد زير موجود است:

در زيرۀ سياه u200a۵u200a-u200a۴u200a درصد اسانس روغنى فرار وجود دارد كه در آن u200a۶۵u200a-u200a۴۵u200a درصد كاروون ^u200a٢u200aيافت مىشود، به علاوه در اسانس زيرۀ سياه مخلوطى از كتون، كاروون، يك ترپن و مقدار كمى كارواكرول وجود دارد ]G. I. M. P[ .

در بررسىهاى جديدترى آمده است كه در زيرۀ سياه كه در لهستان كاشته شده در حدود u200a٣u200a/u200a١٠u200a-u200a٨u200a/u200a۵u200a درصد اسانس وجود داشته است (اثر اقليم خاص كشت) و در تركيب ميوۀ گياه بهطور كلى در حدود (u200a۴٩u200a/u200a٧u200a-u200a٠٧u200a/u200a۶u200a) درصد خاكستر و (u200a٨۵u200a/u200a۵u200a-u200a١٠u200a/u200a۴u200a) درصد اسانس و (u200a١۴u200a/u200a٢٢u200a-u200a٩۵u200a/u200a٩u200a) درصد روغن چرب و (u200a٣u200a/u200a٢١u200a-u200a٩u200a/u200a١٨u200a) درصد مواد ازته پروتئينى مشخص شده و مقدار كاروون موجود در اسانس آن u200a٩u200a/u200a۵٨u200a-u200a۵۶u200a درصد است ]G. I. M. P. S[ .

توضيح: معمولا در اسانس زيرۀ سياه كاروون يا كاروول ^u200a٣u200aمخلوط با كاروون وجود دارد. كاروون يك ستون ترپنيك ^u200a١u200aاست كه فرمول خام آن Cu200a١٠u200aHu200a١۴u200aO مىباشد و منشأ طعم خاص زيره است.

خواص-كاربرد

در نشريات طب سنتى منتشره در مغرب زمين دربارۀ خواص و كاربرد زيرۀ سياه در كشورهاى خاور دور آمده است: تخم زيرۀ سياه ) C. carvi( بادشكن است [لوئى**]. در شبهجزيرۀ مالايا زيرۀ سياه يكى از u200a٩u200a گياهى است كه همه را باهم كوبيده و نرم كرده در يك جوشانده در فواصل و بتدريج به زائو در دوران پس از وضع حمل مىدهند [ريدلى]. در اندونزى در شهر مالى برگهاى گياه را با سير مخلوط كرده و له نموده و روى پوست مبتلا به اكزما و ملتهب مىاندازند خيلى مفيد است [وك*].

در هندوستان تخم زيرۀ سياه را به عنوان بادشكن، مقوى معده و براى افزايش ترشح شير مىخورند ]G. I. M. P[ . طبق نظر حكماى طب سنتى زيرۀ سياه يا زيرۀ كرمانى يا كرويا از نظر طبيعت خيلى گرم و خشك است و يكى از بذور اربعۀ بادشكن (بذور حاره اربعه) مىباشد و براى اين كار تخم انيسون، تخم زيرۀ كرمانى، تخم گشنيز، تخم رازيانه را به نسبت مساوى مخلوط مىكنند و u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a گرم از اين مخلوط را در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش دم مىكنند و صاف كرده بتدريج مىآشامند. زيره براى تحريك معده و دفع بادها بسيار نافع است و خواص آن نفخ و گاز را تحليل مىبرد و لطيف مىسازد. قابض است. براى تنگى نفس و خفقان سرد و سكسكه نفخى مفيد است، معده را گرم مىكند و مقوى آن است و آروغ ايجاد مىكند و اشتها را تحريك مىنمايد. مانع ترش شدن غذا مىشود و بادهاى كليه و مثانه را دفع مىكند. مقوى بدن و چاقكننده است. كرم تنيا را دفع مىكند و قاطع اسپرم است. اگر u200a١۴u200a گرم آن با u200a٣۵u200a گرم روغن زيتون تا يك هفته خورده شود، براى استسقا مفيد است و اگر در سركه خيسانده و خورده شود براى اشخاص گرممزاج نيز مفيد است و ضرر نخواهد داشت.

زيرا زيره بتنهايى براى اشخاص گرممزاج مضر است. اگر در دمكردۀ آن بنشينند براى تسكين دردهاى رحم نافع است. مقدار خوراك زيرۀ سياه تا u200a٢٠u200a گرم است.

زيرۀ سياه براى ريه مضر است و در اين صورت بايد با عسل و صعتر خورده شود.

براى كليه نيز مضر است. و براى رفع عوارض آن بايد از كتيرا استفاده شود.