زيرۀ سبز

كه در كتب طب سنتى و به عربى «كمون» و «سنوت» نام برده مىشود. به فرانسوى Cumin و به انگليسى Cumin seed گفته مىشود، تخم گياهى است از خانوادۀ Umbelliferae ، جنس Cuminum كه نام علمى آن Cuminum cyminum L.

مىباشد.

مشخصات

زيرۀ سبز گياهى است يكسالۀ علفى كه ارتفاع آن تا u200a۶٠u200a سانتىمتر مىرسد. برگهاى آن مانند زيرۀ سياه بريده شده به شكل نوارهاى باريك نخىشكل و سبز مىباشد.

گلهاى آن كوچك سفيد يا صورتى و بهطور چتر مركب در انتهاى ساقۀ گلدهنده در ماههاى ارديبهشت و خرداد ظاهر مىشود. ميوۀ آن به طول u200a۵u200a ميلىمتر و باريك در دو انتها و بسيار معطر و نافذ با طعمى گرم كه در آلمان مرسوم است با نان و در هلند با پنير مخلوط مىنمايند و رنگ آن سبز و خاكسترى و در بعضى واريتهها حتى سفيد و زرد است. ريشۀ آن دراز عمودى است. اين گياه ابتدا در سواحل نيل مىروييده ولى حالا بهطور وحشى در نواحى وسيعى با آب و هواى مديترانهاى مىرويد. در ايران در تبريز و ساير نقاط كاشته مىشود.

تركيبات شيميايى

ميوۀ زيرۀ سبز علاوه بر رزين و تانن و روغن ثابت، داراى u200a۴u200a-u200a٢u200a درصد اسانس است. اسانس آن كه از تقطير ميوۀ لهشده با بخار آب گرفته مىشود، مايعى است ابتدا بىرنگ و بعدا زردرنگ و سرانجام قهوهاى رنگ مىشود. مادۀ اصلى اسانس زيرۀ سبز يك آلدئيد است به نام كومينول ^u200a١u200aو بوى اسانس مربوط به اين آلدئيد است. به علاوه در اسانس زيرۀ سبز تعدادى ترپن هست از جمله پى-سيمن، دى-پنتن و آلدئيدهايى نظير كومين آلدئيد ^u200a٢u200aو كومينيل الكل ^u200a٣u200aدر آن مشخص شده است.

تكثير زيرۀ سبز از طريق كاشت بذر آن است كه در اسفند و يا اوايل بهار در زمين اصلى كاشته مىشود، پس از چند ماه يعنى در اواخر تابستان برداشت مىشود. برداشت زيرۀ سبز چون ميوهها در يك زمان نمىرسند كمى مشكل است و بايد با دقت انجام گيرد تا هدر نرود.

خواص-كاربرد

طبق نظر حكماى طب سنتى كمون از نظر طبيعت تقريبا مانند زيرۀ سياه است و خيلى گرم و خشك مىباشد و خواص نظير زيرۀ سياه دارد. گرمكننده و محلل و خشككننده و قابض است. خيساندۀ آن در سركه و استشمام آن و يا ريختن آن در بينى براى جلوگيرى از خونريزى بينى مفيد است. از قطرههاى آن بتنهايى و يا با روغن زيتون براى خونريزى چشم و زخم چشم و ناخنك چشم استفاده مىشود كه مانع چسبيدن چشم مىگردد. مضمضۀ دمكردۀ آن براى تسكين درد دندان مفيد است.

آشاميدن آن با سركه مخلوط با آب براى سختى تنفس و خفقان سرد از نظر تقويت معده و امعاء و كبد و تحريك اشتها و تحليل باد و نفخ و رفع سكسكۀ رطوبى و ترشى غذا در معده مانند زيرۀ سياه مفيد است، خصوصا اگر زيرۀ سياه تفت داده شود و سرخ شود و خورده شود. در ازدياد ادرار و رفع قطرهقطره ادرار كردن مؤثر است و اگر با نمك جويده شود و بلع شود براى رفع رطوبتهاى معده مفيد است و اگر خيس كرده و پروردۀ آن در سركه مرتبا خورده شود قاطع شهوت و اگر سرخشدۀ آن با سركه خيسانده شده و خورده شود قابض قوى است و در رفع رطوبتهاى معده بسيار مؤثر.

اگر دمكردۀ آن تنقيه شود براى تحليل بادها و نفخ رودهها و معده و كليه مفيد است و اگر با روغن زيتون شياف آن استعمال شود قاطع حيض مىباشد و ترشح قاعده را بند مىآورد. زيرۀ سبز مضر ريه است و براى رفع عوارض آن خوردن كتيرا (u200a٨u200a گرم) توصيه مىشود.

تدبير كمون: براى آنكه كمون تأثيرش زياده شود آن را تدبير مىكنند. روش تدبير كمون آن است كه زيرۀ كرمانى تازه يا زيرۀ سبز تازه را گرفته خوب تميز نموده در ظرف چينى يا سفال لعابدار مثل ظروف آبى همدانى يا قمى مىريزند و بعد سركۀ انگورى كهنه روى آن مىريزند آنقدر كه u200a۴u200a انگشت روى آن را بگيرد و آن را u200a٢۴u200a ساعت مىگذارند و مرتبا زير و رو مىنمايند كه خوب خيس بخورد و سپس آن را روى پارچۀ كرباسى پهن مىكنند كه نم آن گرفته شود و خشك شود و بعد آن را بريان مىكنند يا به اصطلاح تفت مىدهند به اين ترتيب زيرۀ تدبير شده به دست مىآيد كه آمادۀ مصرف است.

در شبهجزيرۀ مالايا از زيرۀ سبز در اغلب موارد شبيه گشنيز استفاده مىشود. اهالى مالايا از اين دارو در استعمال خارجى و داخلى و يا هر دو باهم براى معالجۀ ناراحتىهاى بدن استفاده مىكنند [بركيل*].

دانههاى لهشدۀ زيرۀ سبز را در آب برنج خام خيس كرده و از مايع به دست آمده يك لوسيون قطرهقطره روى زخم چشم مىريزند و اين كار بسيار مفيد است [گيملت*و بركيل*].