زنيان

ميوۀ نوعى گياه است كه به فارسى «زنيان» و گياه آن در كتب طب سنتى با نامهاى «انيسون برى» و «كمون حبشى» آورده شده و به فرانسوى Ammi و Sison و Ajowan و به انگليسى Ammi و ميوۀ آن را Ajava seeds گويند. گياهى است از خانوادۀ Umbelliferae ، نام علمى آن Trachyspermum ammi) L. (Sprague و مترادفهاى آن Carum copticum) L. (Benth. و در برخى مدارك Carum copticum Benth. & Hook. f. و Ptychotis ajowan DC. وBunium aromaticum L. از طرف گياهشناسان مختلف در زمانهاى متفاوت نامگذارى شده است. اين گياه را در بلوچستان با نام هندى آن «اجوان» و همچنين «اسپركاى» مىشناسند. توجه شود در برخى مدارك طب سنتى براى گياه باديان رومى نيز نام زنيان را مىبرند كه با زنيان كه در اين بخش بحث مىشود متفاوت است.

مشخصات

گياه اجوان يكساله است، بلندى آن كمى از زيرۀ سياه بيشتر و در حدود يك متر ولى از نظر شكل و برگ و رنگ گل شبيه زيرۀ سياه است. ساقۀ آن پرشاخه است.

برگهاى آن بريدهبريده و نخىشكل مىباشد. گلهاى آن كوچك سفيد است. ميوۀ گياه كه زنيان ناميده مىشود كوچك، تخممرغىشكل به رنگ زرد تيره مىباشد و در سطح ميوه u200a۵u200a خط طولى نازك به رنگ زرد روشن وجود دارد. معطر و بوى عطر تيمول از آن استشمام مىشود. ميوه و ريشۀ آن در طب سنتى مورد توجه مىباشد. اين گياه بيشتر در مزارع غلات و در پرچينها در نواحى مختلف اروپاى مركزى، در آسيا در هندوستان، ايران و مصر مىرويد. در ايران در مناطق شرقى بلوچستان در هوديان و چاه قنبر مىرويد و نام محلى آن «اجوان» و «اسپركاى» مىباشد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى زنيان (ميوۀ گياه) داراى u200a۶u200a-u200a۴u200a درصد برحسب مناطق رويش، اسانس روغنى فرّار است كه در حدود u200a۵۵u200a-u200a۴۵u200a درصد آن را تيمول تشكيل مىدهد ]G. I. M. P[ . تيمول اسانس معطر آزربه و سىسنبر است كه در آن بخشها مشخصات و فرمول شيميايى آن به تفصيل آمده است. مادهاى است ضدعفونىكننده قوى و معروف در طب سنتى، به علاوه در اسانس زنيان u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a درصد سيمن و بقيۀ آن آلفا-پىنن، ديپانتن و. . . است.

خواص-كاربرد

زنيان يا تخم گياه از نظر طبيعت مانند زيرهها گرم و خشك است و از نظر خواص ضد اسپاسم، تونيك، محرك و بادشكن مىباشد و معمولا در تهيۀ مشمعهايى كه براى تسكين درد به كار مىرود داخل مىشود [رومفيوس*، بووالدا و كروست و پتلو**]. لهكرده و كوبيدۀ آن به عنوان داروى استعمال داخلى براى رفع بيمارىهاى معده و كبد و ناراحتى گلو و سرفه و روماتيسم تجويز مىشود [گيملت*و بركيل*].

زنيان منبع بسيار غنى از تيمول ضدعفونىكنندۀ معروف است. در هندوستان از زنيان به عنوان ضدعفونىكننده و براى تقويت معده و همچنين به عنوان بادشكن و تونيك و براى قطع اسهال و رفع سؤهاضمه و دردهاى حاد شكم يا قولنج و معالجۀ سؤ هضمهايى كه ناشى از ضعف و كمى نيرو مىباشد و تحليل گاز و نفخ و در مورد وبا تجويز مىشود. از ريشۀ گياه نيز به عنوان مدر و بادشكن به صورت دمكرده مصرف مىشود. مقدار خوراك آن در مصرف داخلى مانند زيرۀ سياه و كمى كمتر از آن است. بايد توجه شود كه اشخاص گرممزاج يا از آن استفاده نكنند و يا در موارد لزوم به مقدار كم و توأم با گياهان دارويى سرد ميل كنند.

دو گونۀ ديگر جنس Ammi در ايران مىرويند كه از نظر دارويى در طب سنتى مورد توجه هستند كه بهطور مختصر ذكر مىشود.