زنجبيل

بيخ يا ساقۀ زيرزمينى گياهى است كه در كتب طب سنتى با نام زنجبيل آمده است و [ديوسكوريدس**]آن را به نام «زيگژيبريس» نام برده است. گياه آن را به فرانسوى Gingembre و به انگليسى Ginger گويند. گياهى است از خانوادۀ Zingiberaceae ، نام علمى آن Zingiber officinalis Rosc. مىباشد.

مشخصات

زنجبيل گياهى است پايا با بيخ يا ساقۀ زيرزمينى ضخيم غدهاىشكل، گرهدار، ناصاف، برگهاى آن متناوب نيزهاى، بيضى و دراز و نوكتيز كه دمبرگ آن قسمتى از ساقه را در آغوش مىگيرد. داراى u200a۴u200a-u200a٣u200a ساقه به ارتفاع u200a١٠٠u200a-u200a٢٠u200a سانتىمتر شبيه نى.

شاخۀ گلدار معمولا مستقلا از ريشه خارج مىشود و گلهايى به رنگ زرد روشن با لكههاى قهوهاى در انتهاى آن ظاهر مىشود. زنجبيل به حالت وحشى در هندوستان در مناطق Zingi و Gingi مىرويد. در سيلان و در چين نيز انتشار دارد. در ژاپن، در افريقاى شمالى و مكزيك و تعدادى از مناطق گرم و مرطوب دنيا نيز كشت آن معمول است. تكثير زنجبيل با كاشت قسمتى از غدۀ زيرزمينى جوانهدار آن انجام مىگيرد.

زنجبيل تجارتى غدۀ زيرزمينى اين گياه است كه از زمين خارج نموده شسته و ريشكهاى آن را قطع نموده و خوب با مالش در آب آن را تميز مىنمايند.

بهطور كلى دو نوع زنجبيل در بازار عرضه مىشود: يكى خاكسترى و ديگرى سفيد. نوع خاكسترى كه با پوست است به ضخامت يك انگشت و عبارت است از تكمهها متصل به هم و داراى بشرۀ خاكسترى زردرنگ، مغز آن سفيد يا زرد با لكههاى قهوهاى مايل به قرمز، بوى آن معطر و طعم آن خيلى تند فلفلى و گزنده است.

قسمت دوم يا قسم سفيد كه بدون پوست خارجى است، پهنتر و درازتر و باريكتر از زنجبيل خاكسترى و پوست آنكه معمولا برداشته مىشود، زردرنگ و مخطط و خود ريشه تقريبا سفيد و سبكتر و شكنندهتر از زنجبيل خاكسترى است. بوى آن كمتر ولى طعم آن تندتر است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه زنجبيل پتاسيم اكسالات ^u200a١u200aمشخص شده است. در قسمتهاى زيرزمينى گياه در حدود u200a٣u200a-u200a١u200a درصد اسانس روغنى فرّار كه شامل كامفن، فلاندرن، زينجىبرن ^u200a٢u200a، سينئول، سيترال و بورنئول مىباشد، يافت مىشود. تندى زنجبيل مربوط به وجود جينجرول ^u200a٣u200aو شوگائول ^u200a۴u200aمىباشد.

گزارش بررسى شيميايى ديگرى نشان مىدهد در غدۀ زيرزمينى گياه مواد زينجىبرول ^u200a۵u200a، زينجىبرن، جينجرول، و زينجرون ^u200a۶u200aوجود دارد [چونگ يائوچى].

اسانس روغنى فرار زنجبيل عمدتا شامل ترپن، فلاندرن، دكستروكامفن ^u200a٧u200aو سسكىترپن زينجىبرن ^u200a٨u200aمىباشد و به علاوه زنجبيل داراى زينجرون، تعدادى رزين، نشاسته و. . . است [يونگكن].

خواص-كاربرد

زنجبيل گرم است، بنابراين خواص آن گرمكننده است و معرق. معمولا براى سرماخوردگىهاى سخت كه تمايل به قى و استفراغ در بيمار ايجاد مىشود، تجويز اين گرد به عنوان ضد قى و براى رفع تهوعهاى ويار حاملگى و براى معالجۀ بيمارىهاى مزمن كليه و التهاب كبد و لوز المعده تجويز مىشود [چيو*].»

زنجبيل طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت خيلى گرم و كمى خشك است و در مورد خواص آن معتقدند كه مقوى حافظه و هاضمه، معده و كبد است، گرفتگىهاى كبد را باز مىكند، نيروى جنسى را تقويت مىنمايد و بادهاى غليظ معده و روده را تحليل مىبرد و رطوبتها و بلغمهاى غليظ چسبيده به سطح معده و رودهها را از بين مىبرد و خشك مىكند. ملين مزاج است و خلطآور مىباشد، براى فلج و كرم معده، يرقان، سختى در ترشح ادرار كه از سردى باشد، ضعف اعضا و آلات مربوط به ادرار و بول و براى اسهال كه از فساد غذا باشد نافع است.

براى رفع سموم حيوانى مؤثر است و تشنگى بلغمى را تسكين مىدهد و با نبات و كندر براى رفع زيانهاى خوردن ميوههاى خام و هضم آنها نافع است. اگر با زردۀ تخممرغ سرخ شود و خورده شود براى ازدياد ترشح اسپرم مفيد است. اگر با تربد خورده شود مسهل رطوبتهاى مفصلها و ساقها مىباشد. و اگر با خولنجان و پسته خورده شود براى تقويت نيروى جنسى بسيار مؤثر است. زنجبيل مضر حلق است از اين نظر بايد با عسل و روغن بادام خورده شود. مقدار خوراك آن به صورت گرد حد اكثر u200a٢u200a گرم مىباشد.

تهيۀ گرد زنجبيل: به مقدار مورد نظر زنجبيل را گرفته نرم كوبيده از الك داروسازى مويى رد مىكنند و مقدار خوراك از اين گرد به مقدار u200a٢u200a دسىگرم تا u200a٢u200a گرم است.

شربت زنجبيل: گرد زنجبيل u200a١u200a واحد، آب جوش u200a١۶u200a واحد، قند به مقدار كافى.

زنجبيل را در آب جوش دمكرده و صاف كنند و دو برابر مقدار صافشده قند اضافه كنند و در حمام ماريه حل كنند.

هر u200a٣٠u200a گرم از اين شربت محتوى u200a۶٠u200a سانتىگرم مادۀ محلول در آب است. طبق اين حساب به مقدار خوراك تجويزشده از اين شربت مىتوان خورد و بههرحال بايد حد اكثر مقدارى باشد كه از u200a٢u200a گرم زنجبيل تجاوز ننمايد.

نظرى به تحقيقات جديد علمى در مورد خواص درمانى زنجبيل

زنجبيل داراى خواص درمانى متعددى است از جمله همانطور كه حكماى طب سنتى كهن جملگى معتقد بودند، زنجبيل ضد قى و آشفتگى مىباشد. محققان و دانشمندان ثابت كردهاند كه زنجبيل در مورد رفع قى و تهوع حتى از درامامين ^u200a١u200a(داروى شيميايى تجارتى ضد قى و حالبههمخوردگى و ضد هيستامين) مؤثرتر و بهتر است، و از آشفتگىهاى ناشى از دوار و چرخيدن و حركتهاى غير ارادى و بىنظم كشتى يا هواپيما و اتومبيل و. . . جلوگيرى مىنمايد. براى آزمايش آثار زنجبيل، تعدادى از اشخاصى را كه مبتلا به موشنسيكنس ^u200a٢u200aهستند يعنى معمولا در اثر حركات غير ارادى و بىنظم شديدا سرگيجه و دوار گرفته و آشفتگى و حالت تهوع پيدا مىكنند، در يك صندلى دوّار با حركات بىنظم نشانده و صندلى را به حركت درآوردند، حركت بىنظم اين صندلىها در اين قبيل اشخاص معمولا ايجاد آشفتگى در معده و حالت تهوع مىكند،u200a٢٠u200a دقيقه قبل از شروع آزمايش، محققان به هريك از اشخاص مورد آزمايش يكى از سه نوع كپسول كاملا يكشكل كه مادۀ محتوى آنها نامعلوم مىباشد دادهاند. در اين سه كپسول در يكى فقط مادۀ بىاثر پلاسبو ^u200a١u200aبوده و در دومى u200a٩۴٠u200a ميلىگرم گرد ريشۀ زنجبيل و در سومى u200a١٠٠u200a ميلىگرم درامامين بوده است. اشخاص مورد آزمايش نمىدانند چه نوع دارويى خوردهاند و فكر مىكنند هر سه نوع كپسول يكسان است. پس از خوردن كپسولها هيچيك از اشخاصى كه پلاسبو و درامامين خورده بودند نتوانستند حتى تا u200a۶u200a دقيقه در صندلى دوّار باقى بمانند و در اين فاصله تهوع و آشفتگى شديد به آنها دست داد ولى نصف عدهاى كه زنجبيل خورده بودند توانستند حركات بىنظم صندلى را بخوبى تحمل كنند و با اين آزمايش نشان داده مىشود كه ريشۀ زنجبيل از هر داروى ضد حالبههمخوردگى و آشفتگى مؤثرتر است، با اين تفاوت كه خوردن درامامين ايجاد سرگيجه مىكند در صورتى كه خوردن زنجبيل هيچ نوع عوارض جانبى و سرگيجه ندارد، زيرا زنجبيل در رودهها اثر مىكند برخلاف درامامين كه در مغز اثر مىگذارد.

دكتر آلبرت لونگ ^u200a٢u200a، يكى از كارشناسان معروف گياهان دارويى، مىگويد كه خاصيت ضد تهوع و آشفتگى ناشى از حركات نامنظم براى زنجبيل را قرنها پيش حكماى مشرق زمين شناختهاند و اضافه مىكند اگر به هونگكونگ سفر كرده باشيد مشاهده كردهايد اشخاصى كه در قايق سوار مىشوند و قايقرانها مرتبا زنجبيل مىجوند. دوز يا مقدار مصرف زنجبيل براى اين قبيل موارد در حدود نصف قاشق مرباخورى زنجبيل كوبيدهشده است.

زنجبيل به عنوان مادۀ ضد انعقاد خون بسيار مؤثر

اسريواستاوا ^u200a٣u200a، محقق دانماركى در قسمت پزشكى مؤسسۀ دانشگاهى اودنس ^u200a۴u200a، معتقد است زنجبيل از نظر خاصيت ضد انعقاد خون در بررسى كه در آزمايشگاه در لولههاى آزمايشى به عمل آمده از سير و پياز كه هر دو از ضد انعقاد خونهاى معروف هستند نيرومندتر و مؤثرتر بوده است. زنجبيل حتى از سير و پياز براى جلوگيرى از فعاليت سلولهاى خونى در تركيب مادهاى به نام ترومبوكسان ^u200a١u200aمؤثرتر است.

ترومبوكسان مادهاى است كه روى پلاتلتهاى ^u200a٢u200aخون اثر مىگذارد تا به هم بچسبند و به اين ترتيب اولين گام براى تشكيل لختههاى خون آغاز مىشود.

هر قدر زنجبيل بيشتر مصرف شود اثرش بيشتر است ولى در عين حال مقدار بسيار كم زنجبيل نيز بىاثر نيست و كارساز است.

تصادف هيجانانگيزى كه با خوردن مارمالاد رخ داد

خاصيت ضد انعقاد خون زنجبيل در جريان يك تصادفى كه براى دكتر چارلز دورسو ^u200a٣u200a، استاد دانشكدۀ پزشكى دانشگاه كورنل، رخ داد كشف شد. تجربۀ دكتر دورسو خيلى شبيه تجربهاى كه براى دكتر ديل هامرشميت ^u200a۴u200aكه خاصيت ضد انعقاد خون نوعى قارچ را كشف كرد، بوده است.

دكتر دورسو هم مانند دكتر هامرشميت از پلاتلتهاى سلولهاى خون خودش در انجام آزمايش به عنوان كنترل استفاده نمود. او هم يك روز در طول مدت آزمايشها با تعجب مشاهده كرد كه خونش طبق معمول منعقد نمىشود. پس از اينكه به فكر فرو رفت به خاطرش آمد كه شب قبل در يك رستوران لندن پس از شام مقدار زيادى مارمالاد عالى بسيار بامزه خورده بود، مارمالاد گريپفروت و زنجبيل كه مقدار زيادى در حدود u200a١۵u200a درصد در آن زنجبيل ريخته بودند. سپس دكتر دورسو براى اطمينان از تصورش دربارۀ دخالت زنجبيل در اين ماجرا، مقدارى زنجبيل كوبيده از سوپرماركت خريده و در لولههاى آزمايشگاهى كه از پلاتلتهاى سلولى خونى خود و عدهاى از همكارانش پر شده بودند ريخت و با تعجب مشاهده كرد كه پلاتلتها به هيچ وجه به هم نچسبيدند و حتى پس از اينكه از باب تجربه به ميزان صددرصد مادۀ ديگرى كه لخته شدن خون را افزايش مىدهد اضافه كرد، مشاهده كرد كه باز هم پلاتلتها به هم نچسبيدند. محققان دانشگاه كورنل معتقدند كه مادۀ فعال ضد انعقاد خون در زنجبيل، جينجرول مىباشد كه از نظر تركيب شيميايى بسيار شبيه آسپيرين است، كه آسپيرين خود يكى از داروهاى ضد انعقاد خون است. محققان هندى در تحقيقات خود دريافتهاند كه زنجبيل به مقدار محسوسى كلسترول خون را در موشها در درازمدت كاهش مىدهد و حتى آثار كلسترولزايى غذاهاى پرچربى را نيز از بين مىبرد. در ژاپن كه زنجبيل در سطح گستردهاى مورد بررسى قرار گرفته است، تحقيقات نشان مىدهد كه زنجبيل تازه و زنجبيل خشك تجارتى هر دو مسكن درد است و از قى و آشفتگى جلوگيرى مىكند و ترشح اسيد معدى را متعادل مىسازد و فشار خون را كاهش مىدهد و محرك قلب است. در مطالعاتى كه دانشمندان ژاپنى به منظور مقايسۀ خواص انواع گياهان انجام دادند، نشان داده شده است كه زنجبيل شبيه يك دسموتاژن ^u200a١u200aاز تغييرات سلولى در اثر موتاسيون ^u200a٢u200aكه منجر به سرطان مىشود جلوگيرى مىنمايد. در تحقيقات ديگرى نشان داده شده است كه اضافه كردن زنجبيل به غذاى موشها از سرطان جلوگيرى نموده است.

توصيههاى عملى:

در موارد تهوع و آشفتگى در اثر حركت مانند حركت كشتى يا اتومبيل و. . .

مىتوان از كپسول ژلاتينى محتوى گرد زنجبيل استفاده كرد. اگر كپسول زنجبيل پيدا نشد هركس مىتواند به آسانى از كپسولهاى ژلاتينى معمولى استفاده كرده و در هر كپسول u200a۵٠٠u200a ميلىگرم يعنى نيم گرم زنجبيل كوبيده و نرمشده بريزد و دو كپسول نيم ساعت قبل از شروع حركات يعنى قبل از سوار شدن به ماشين يا كشتى و. . . بخورد.

يكى از كارشناسان خوردن زنجبيل به صورت گرد و در خارج كپسول را تجويز نمىكند زيرا ممكن است ناى را بسوزاند ولى دكتر جيم دوك از كارشناسان گياهى وزارت كشاورزى امريكا توصيه مىكند كه ممكن است نصف قاشق مرباخورى گرد زنجبيل را در چاى يا نوشابه ديگرى ريخته و خورد و اضافه مىكند كه اگر ريشۀ تازۀ زنجبيل مصرف مىشود مقدار خوراك آن را بايد دو برابر نمود و براى مصرف ريشه بايد آن را پوست كند و آسياب نمود و در نوشابهاى مخلوط كرده و خورد.