جوز بويا

در ايران با نامهاى «جوز بويا» ، «جوزا» و در كتب طب سنتى با نام «جوز بوا» ، «جوز الطيب» نام برده مىشود. به فرانسوى Muscade و Noix de muscade و Macis و به انگليسى Nutmeg و Mace مىنامند، ميوۀ درختى است از خانوادۀ Myristicaceae كه درخت آن را به فرانسوى Muscadier و به انگليسى Nutmeg tree گويند. نام علمى آنMyristica fragrans Houtt. و مترادفهاى آن M. officinalis L. و M. moschata Thunb. از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

ميوۀ درخت جوزبويا بهطور كلى از دو نوع ثمر كه از نظر طبى و خواص دارويى مورد توجه مىباشند تشكيل شده است، يكى مغز هسته كه به فرانسوى موسكاد و به انگليسى ناتمگ ^u200a١u200aگفته مىشود و ديگرى جدار نازك خشبى تورى خارجى هسته كه در اصطلاح طب سنتى «بسباسه» و به فرانسوى ماسى ^u200a٢u200aو به انگليسى ميس ^u200a٣u200aناميده مىشود.

درخت جوز بويا درختى است دوپايه به بلندى u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a متر، زيبا، هميشه سبز، با شاخههاى پراكنده. پوست تنۀ آن خاكسترى تيره، گلهاى آن زنگولهاىشكل كوچك زرد است. برگهاى آن بيضى، نوكتيز، موجدار، چرمى سبز براق شبيه برگهاى نارنج يا برگهاى غار گيلاسى يا برگهاى Rhododendron ، نظير برگهاى گل صد تومانى ) R. ferruginosum( ، طول برگها در حدود u200a١٠u200a سانتىمتر، رنگ سطح فوقانى آن سبز تيره و رنگ سطح تحتانى آن سبز كمرنگ است. ميوۀ آن كه معمولا در حدود شش ماه پس از ظهور گلها مىرسد، شبيه زردآلو به رنگ زرد ليمويى تا قهوهاى روشن و وقتى كه كاملا رسيد معمولا از وسط ترك مىخورد و از شكاف ترك آن جدار خشبى شفاف و درخشان و مخملى تورىشكل ناصاف هسته كه همان بسباسه يا ميس است ديده مىشود. اين جدار، يك عدد هستۀ قهوهاى رنگ روغنى را كه همان جوزبويا مىباشد دربرگرفته است. هستۀ تخممرغى شكل و معطر گياه يا ناتمگ در حدود u200a۴u200a سانتىمتر طول و u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a سانتىمتر عرض دارد و قشر خارجى بسيار معطر و شكنندۀ آن يعنى بسباسه يا ميس در حدود u200a٢u200a-u200a١u200a ميلىمتر ضخامت دارد و وقتى خشك شد به رنگ زرد قهوهاى درمىآيد.

معمولا پس از برداشت ميوهها كه از سالهاى هفتم به بعد آغاز مىشود، ابتدا قسمت پوشش خارجى يا جدار خارجى هسته كه همان بسباسه است با چاقو و با دست برداشته و آن را در مدت u200a١۵u200a-u200a١٠u200a روز در جريان هوا در آفتاب قرار مىدهند كه خشك شود. پس از خشك شدن رنگ آن از زرد به قهوهاى تبديل مىشود. پس از كندن اين جدار خارجى، هستۀ آن را جداگانه به مدت u200a٨u200a-u200a۴u200a هفته در جريان آفتاب و هوا قرار مىدهند كه بتدريج خشك شود. ضمن اين u200a۴u200a هفته در اثر خشك شدن مغز هسته، پوست سخت هسته از آن جدا مىشود و در اثر ضرباتى كه به هسته وارد مىكنند پوست سخت آن را شكسته و مغز آن كه همان ناتمگ است خارج مىشود و آن را نگهدارى مىنمايند. معمولا براى اينكه بسباسه يا ميس در اثر ماندن طولانى در انبار حتى الامكان فاسد نشده و مورد حملۀ حشرات و آفات قرار نگيرد، قبل از انبار كردن آنها را با متيلبرومايد ^u200a١u200aيا كربنبىسولفيد ^u200a٢u200aضد عفونى مىنمايند و براى ضد عفونى كردن مغز هسته نيز از آب آهك استفاده مىنمايند. پس به عبارت سادهتر ميوۀ جوز بويا داراى سه قشر است. قشر اول قشر خارجى گوشتى كه پس از رسيدن ميوه شكاف مىخورد. قشر دوم كه تركترك است، تازۀ آن قرمز و چون خشك شود زرد مىشود، اين قشر را بسباسه گويند و سرانجام قشر سخت نازك و قهوهاىرنگ كه مغز هسته را فراگرفته و مغز كه همان ناتمگ است در داخل آن قرار دارد.

درخت جوز بويا در مناطق حارۀ پرباران هر دو نيمكرۀ دنيا مىرويد و بومى جزاير هند شرقى و ملوكى مىباشد. و در ساير مناطق گرمسير و مرطوب مانند هندوستان و اندونزى و جزاير آنتيل و نواحى آن قسمت از دنيا كشت مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى جوزبويا داراى ساپونين و اسانس روغنى فرّار است كه برحسب شرايط محل رويش درخت مقدار آن در نمونههاى مختلف متفاوت است.

اسانس روغنى در بسباسه خشك يا ميس از u200a١۴u200a-u200a٧u200a درصد تغيير مىكند و مقدار اسانس روغنى مغز خشك جوزبويا از u200a١۵u200a-u200a۵u200a درصد تغيير مىنمايد.

در اسانس روغنى جوزبويا و بسباسه در حدود u200a۴u200a درصد مادۀ خيلى سمّى به نام ميريستىسين ^u200a١u200aوجود دارد و مغز خشك جوزبويا در حدود u200a٣۵u200a-u200a٢۵u200a درصد روغن چرب ثابت كه كرۀ جوزبويا ناميده مىشود، وجود دارد. از نظر طعم جوزبويا كمى شيرين و گرم است و به صورت گرد يا ناكوفتۀ آن در بازار بينالمللى عرضه مىشود. معمولا مغز جوزبويا كمى شيرينتر و از نظر عطر ظريفتر از بسباسه يا ميس است زيرا اسانس روغنى آنها حتى در يك ميوه باهم فرق دارند. در برگهاى خشك گياه در حدود u200a۵u200a/u200a١u200a درصد اسانس يافت مىشود كه شامل u200a٨٠u200a درصد آلفاپينن و u200a١٠u200a درصد ميريستىسين است ]G. I. M. P[ .

آزمايش ديگرى نشان مىدهد كه در اسانس روغنى جوزبويا مواد ميريستىسين كه يك مادۀ عامل مخدر است و پىنن، كامفن، دىپنتن، سافرول ^u200a٢u200a، چند الكل، مقدار كمى اوژنول و ايزواوژنول ^u200a٣u200aموجود است و در روغن ثابت آن نيز وجود مادۀ ترىميريستين ^u200a۴u200aتأييد شده است [يونگكن].

از نظر شناخت آنچه كه از مدارك و اسناد تاريخ طب سنتى برمىآيد، جوزبويا از روزگاران كهن مورد شناخت و توجه بوده است. ظاهرا اولين دانشمند و يا از اولين دانشمندان كه در عالم با اين گياه برخورد كردهاند، ممكن است آقاى پلىنى ^u200a١u200aباشد كه در قرن اول پس از ميلاد مسيح يعنى حدود دو هزار سال قبل شرحى دربارۀ درختى به نام Comacum كه دو نوع ثمر معطر داشته نوشته است. بعدها در قرن ششم ميلادى اين جوز معطر يا گردوى معطر يا جوزبويا را بازرگانان عرب از جزاير هند شرقى به كنستانتى نوپل وارد كردند، پس از آن بتدريج انتشار يافته به طورى كه در قرن دوازدهم در ايتاليا و دانمارك كاملا شناخته بوده است. در تاريخ آمده است كه در سال u200a١١٩١u200a ميلادى در جريان مراسم تاجگذارى امپراتور هانرى ششم براى معطر كردن فضاى كوچهها و معابر، به سوزانيدن جوزبويا مبادرت مىكردهاند و در قرن چهاردهم ميلادى بسباسه يا ميس در انگلستان خيلى مورد توجه بوده و قيمت هريك كيلوگرم از آن معادل قيمت u200a۶u200a گوسفند بوده است. در حال حاضر بزرگترين توليدكنندۀ جوزبويا در دنيا اندونزى است و از ساير مناطق دنيا مانند سيلان و هند غربى و بعضى مناطق ديگر نيز به اروپا و امريكا و ساير نقاط دنيا صادر مىشود. فعلا هريك كيلوگرم جوزبويا كمتر از u200a١٠u200a دلار در بازار دنيا معامله مىشود.

خواص-كاربرد

جوزبويا از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است و نيروى قابضه دارد و در عين حال داراى رطوبت نيز مىباشد و به همين جهت در طول نگهدارى در انبار بايد مراقبت شود، زيرا زود كرم مىزند. از نظر خواص و كاربرد آن در كشورهاى خاور دور در چين: از گرد مغز جوزبويا به عنوان گرمكننده و قابض استفاده مىشود. ترشحات زياد را در بدن بند مىآورد و بخصوص در مورد كودكان و پيران بسيار مؤثر است [استوارت]. براى معالجۀ قولنج شكم در اثر سرما نافع است [ليو*]. در هندوچين معتقدند كه گرد مغز جوزبويا اگر با برنج جوشانيده و پخته و خورده شود براى رفع اسهال خونى و تسكين دردهاى شكم و بىاشتهايى بسيار نافع است [چوين*]. ضمنا براى كماشتهايى و سوءهاضمه ناشى از ضعف و رفع ضعفهاى بعد از مالاريا بسيار مفيد مىدانند به شرطى كه به مقدار مجاز و محدود خورده شود، زيرا اسراف در خوردن آن تحريككننده است و اختلالات و مسموميت ايجاد مىكند [پتلو*]. اگر از اسانس جوزبويا و بسباسه به شقيقه ماليده شود براى رفع سردرد خيلى مفيد است و اگر قطرهاى از آن در چاى ريخته و خورده شود براى رفع سوء هاضمه و بند آوردن قى نافع است [كروست و پتلو**]. در شبهجزيرۀ مالايا، جوز بويا مخلوط با تونيكها براى معالجۀ مالاريا و روماتيسم و سياتيك و ناراحتىهاى پس از زايمان تجويز مىشود. اسراف در خوردن و مصرف زايد بر حد مجاز آن مسموميت و تشنج ايجاد مىكند [بركيل*]. در كتاب پزشكى و دارويى مالايا نسخههايى شامل تركيبات مختلف با جوز بويا براى معالجۀ بيمارىهاى معده و تحريك اشتها آمده و ضمنا در استعمال خارجى براى معالجۀ جنون و تسكين دردهاى مختلف به كار مىبرند [گيملت*و بركيل*]. روغن ثابت آن محرك ملايم است، يكى از حكماى آن سرزمين معتقد است كه اگر يك جوز بوياى كامل خورده شود، مسموميت و عوارضى از جمله سردرد، سرگيجه، خندههاى احمقانه، تجسم مناظر تخيلى، تحريكات عصبى و به دنبال آن ضعف و بىحالى و ايجاد حالتى در انسان كه ميل مىكند گاز بگيرد و سرانجام چرت زدن و كاهش ديد چشم و فلج و در نهايت سقوط كامل و مرگ بروز مىكند [رهو***].

در كتب طب سنتى ايرانى جوز بويا را از نظر طبيعت گرم و خشك مىدانند و از نظر خواص معتقدند كه فرحآور و سكرآور است، براى هضم غذا كمك مىكند، مقوى معده و دهانۀ معده و مرى و كبد و باه در مورد سردمزاجان است. براى يرقان و خوشبويى دهان، عرق، ادرار، تحليل گاز، نفخ، رفع قى، آشفتگى حال، رطوبت معده، رفع اسهال سرد و مرطوب و همچنين براى استسقا عمومى بدن و سخت ادرار كردن مفيد است و اگر بريانكردۀ آن خورده شود اسهال را بند مىآورد. ضماد آن براى سردرد سرد و فلج و لقوه و سستى اعضا و ورمهاى سرد كبد نافع است. اگر ضماد آن با افسنطين و عسل تهيه شود براى رفع خونمردگى و كوفتگى اعضا مفيد است و مصرف قطرۀ آن با روغنهاى مناسب براى تسكين دردهاى گوش و رفع كرى نافع است و ماليدن آن به چشم براى تقويت ديد چشم و رفع جرب پلك نافع مىباشد.

براى گرممزاجان مضر است و سردرد مىآورد در اين موارد بايد با گشنيز خورده شود و مضر كبد و ريه است، آن را بايد با بنفشه و عسل خورد.

مقدار خوراك آن از u200a۴u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم است و در موارد خاص تا u200a١٠u200a گرم نيز تجويز مىكنند، ولى اسراف در مصرف آن ايجاد عوارض، ناراحتى، مسموميت، تشنج، بداخلاقى و كارهاى احمقانه مىنمايد و در تمام موارد فوق مصرف اسانس آن قوىتر است.

بسباسه-ميس

در مورد خواص بسباسه، حكماى طب سنتى معتقدند كه بسباسه از نظر طبيعت گرم و خشك است و نيروى قابضه دارد. از نظر خواص معتقدند كه فرحآور است، مقوى معده و كبد و باه است و منعظ است، اسپرم را زياد مىكند. خصوصا در سردمزاجان در هضم غذا كمك مىكند، دهان را خوشبو مىنمايد و بازكنندۀ گرفتگىها و انسداد عروق است. رطوبتها را خشك مىكند و گازها و نفخ را تحليل مىبرد. در مورد تكرر ادرار كه در اثر رطوبت و برودت حاصل مىشود و درد معده و خونروى از سينه و زخم رودهها و خشك كردن رطوبتهاى سينه و ريه و بند آوردن اسهال كهنه و تقويت رحم و خوشبويى رحم نافع است. اگر مخلوط آن با عسل در حمام به پشت زن وضع حمل كرده ماليده شود، براى تسكين درد پشت زن نافع است و شياف آن در مهبل قبل از نزديكى براى حامله شدن كمك مىنمايد. بسباسه مضر كبد است و از اين نظر بايد مخلوط با صمغ عربى خورده شود و سردرد مىآورد و لذا بايد با گلاب مصرف شود. مقدار خوراك آن تا u200a١٢u200a گرم و جانشين آن جوز بويا مىباشد.

معمولا در حال حاضر جوز بويا اعم از مغزش ناتمگ و يا قسمت جدار دومى آن يعنى بسباسه در مغرب زمين به عنوان ادويه و به مقدار محدود در غذا مصرف مىشود و در بازار بهطور وسيع فروش مىرود و براى خوشبو كردن به غذاهاى گوشتى و شيرينىجات زده مىشود. مثلا براى تهيۀ يك پودينگ ليمو در حد (u200a١٠٠u200a گرم) كه با سه فنجان شير و سه عدد گلابى پخته و ساير مواد درست مىشود، در حدود نصف قاشق چايخورى ناتمگ كوبيده مصرف مىشود.