پونۀ كوهى

به فارسى «پونه كوهى» و در كتب طب سنتى با نام «فودنج جبلى» نام برده مىشود.

شليمر اين گياه را با نام «آويشن شيرازى» نام برده است. به فرانسوى Origan و Origan vulgaire و Origan communو Marjolaine sauvage و به انگليسى Oregano و Wild marjoram گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Labiatae و نام علمى آن Origanum vulgare L. و نامهاى علمى مترادف آن Origanum heracleoticum Lour. non L. وOriganum Loureiroi Kostel. مىباشد.

توضيح: بهطور كلى در اصطلاح ادويه و در فرهنگ ادويه و گياهان دارويى، Oregano و Marjoram دو گياه متفاوت هستند كه گاهى از نظر اسم يكى به جاى ديگرى گفته مىشود. مرزنگوش يا Sweet marjoram يك ادويۀ برگى نسبتا ملايمى است، ولى Oregano يك ادويۀ تيز و تند مخصوص پيتزا مىباشد كه با نام Pizza herb ناميده مىشود. از نظر گياهشناسى طى قرون متمادى ابهامى از نظر نامگذارى اين دو گياه وجود داشته است و طى سالها و شايد چندين قرن گياهشناسان هر دو نام را مربوط به يك گياه به نام علمى Origanum majoronal يا مرزنگوش مىدانستند. در حال حاضر عدهاى از گياهشناسان باز هم هر دو نام يادشده را يعنى Oregano و Marjoram را مربوط به يك گياه به نام علمى Majorana hortensis Moench.

مىدانند، ولى عدۀ ديگرى عقيده دارند كه: Majorana hortensis مربوط به نوع شيرين و گرهدار آن يعنى Sweet marjoram است كه گياهى است از خانوادۀ Labiatae و بومى مناطق مديترانهاى و در ايران به نام مرزنگوش معروف مىباشد و Oregano كه به نام Wild marjoram يا Organy معروف بوده است در حال حاضر دو نوع آن يعنى نوع اروپايى و نوع مكزيكى مورد توجه مىباشد.

نوع مكزيكى تند و تيز آن كه بومى مناطق گرم نيمكرۀ غربى است، گياهى است از خانوادۀ Verbenaceae جنس Lippiaو نام علمى آن Lippia graveolens HBK يا Lippia berbandieri Schauer مىباشد. نوع مكزيكى تند، گياهى معطر و بوتهاى چند ساله است كه معمولا در غذاهاى تند مصرف مىشود و در پودر چيلى وارد مىشود. اين گياه ادويه در بازار بينالمللى به سه نام » Mexican oregano « و » Mexican marjoram « و » Mexican wild sage « معروف است.

نوع ملايم اروپايى يا Oregano گياهى است از خانوادۀ Labiatae و نام علمى آن Oreganum vulgare L. مىباشد و همان گياهى است كه در اين بخش با نام فودنج جبلى يا پونه كوهى مطرح شده و در ايران مىرويد.

قسمى از اين گياه كه در جزيرۀ كرت در دامنههاى كوه ديكت مىرويد به نام علمى Origanum dictamus L. كه آن را Origanum cretium L. نيز مىگويند مىباشد كه مشخصات آن عينا مانند مشخصات O. vuglre است.

مشخصات

فودنج جبلى يا پونه كوهى گياهى است چند ساله با شاخهها و ساقههاى سخت پوشيده از كرك به رنگ سبز مايل به قرمز به ارتفاع در حدود u200a٧٠u200a سانتىمتر ولى بههرحال ارتفاع آن بيشتر از مرزنگوش است. برگهاى آن پوشيده از كرك و به رنگ سبز تيره و پهنتر و بزرگتر از مرزنگوش است. شكل برگها بيضى نوكتيز و بدون دمبرگ است. گلهاى آن ارغوانى كه در اوايل تا اواسط تابستان در انتهاى شاخههاى گلدهنده بهطور مجتمع و گروهى ظاهر مىشود. فودنج جبلى در مقابل سرما مقاومتر و متحملتر از مرزنگوش مىباشد.

تكثير پونۀ كوهى از طريق كاشت بذر آن در بهار و يا از طريق قلمۀ آن انجام مىگيرد. اولين برداشت برگها و سرشاخههاى جوان سبز پونۀ كوهى در آغاز ظهور گلها يعنى اواخر بهار شروع مىشود و گياه از u200a٨u200a-u200a٧u200a سانتىمترى زمين قطع مىشود. پايۀ باقىماندۀ گياه به رشد خود ادامه مىدهد به طورى كه ممكن است يك برداشت ديگر نيز در يك سال انجام شود. مزرعۀ پونۀ كوهى ممكن است u200a۵u200a-u200a۴u200a سال با محصول كافى مورد بهرهبردارى قرار گيرد، ولى پس از آن بايد مزرعه تجديد شود. پس از برداشت، برگهاى گياه بايد با دقت تميز شده و پهن و خشك شود. پونۀ كوهى داراى بويى معطر است و در سواحل درياها و دامنۀ كوهها و جنگلهاى مناطق مختلف اروپا و آسيا و ايران مىرويد و پرورش داده مىشود.

در ايران در مناطق شمال ايران لاهيجان، طالش و آستارا بهطور خودرو ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى وجود اسانس روغنى فرّار به مقدار u200a۵٢۵u200a/u200a٠u200a-u200a۴۵u200a/u200a٠u200a درصد در فودنج جبلى تأييد شده است. بررسيهاى ديگرى نشان مىدهد كه اسانس روغنى موجود در فودنج جبلى در حدود u200a۵٠u200a درصد شامل تيمول است. به علاوه تركيب اسانس روغنى فرّار آن داراى دىال-پينن ^u200a١u200a، دىپنتن، لينالول، مقدارى بىسيكليك سسكىترپن ^u200a٢u200aو ترىسيكليك سسكىترپن ^u200a٣u200aمىباشد.

خواص-كاربرد

طبيعت آن طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است. جوشاندۀ گرم آن قاعدهآور است و در مواقعى كه جريان حيض در اثر سرما بطئى و ناچيز شده باشد، براى طبيعى ساختن و ازدياد آن بسيار مؤثر است. اسانس آن معطر محرك و مقوى و براى قطع اسهال و تسكين دردهاى حاد و پشت سر هم شكم نافع است. دمكردۀ آن براى زكام، يرقان، سرفه، درد گلو و استسقا اثر مفيد دارد، زيرا مدر است.

در امريكا در حال حاضر از اسانس پونۀ كوهى براى معطر كردن سوسيس و انواع غذاها در سطح وسيعى استفاده مىشود و ضمنا از اين اسانس زرد مايل به سبز معطر و مطبوع براى معطر كردن انواعى از صابونها و بعضى ليكورها استفاده مىگردد و از برگهاى خشك آن به عنوان ادويه در انواع غذاهاى گوشتى و سوپها مصرف مىگردد.

مقدار خوراك پونۀ كوهى به صورت دمكرده u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a گرم سرشاخۀ گلدار گياه براى تهيۀ u200a۴u200a-u200a٣u200a فنجان دمكرده كافى است. نوع ديگر آن اين است كه در حدود u200a۵٠u200a گرم از پونۀ كوهى را در يك هزار گرم سركۀ انگور قرمز مدت يك هفته خيس مىكنند و پس از آن بعد از هر غذا يك ليوان كوچك از آن را مىخورند. از اسانس پونۀ كوهى به صورت پوماد براى ضد عفونى كردن زخمها استفاده مىشود. به علاوه براى تسكين روماتيسم و دنداندرد و گوشدرد نيز استعمال موضعى آن مصرف دارد.

در چين جوشاندۀ گياه را كه با گياه بارهنگ پخته شده باشد، براى معالجۀ آفتابزدگى مىخورند [هو]. در هند و چين از گياه به عنوان تونيك و مهيج [فوكود و دلانسان*]، و براى معالجۀ سل و ناراحتىهاى كبد، ضعف مفرط و عقيم بودن مصرف مىشود [دراگندرف*].