باديان رومى

در كتابهاى طب سنتى و در بازار با نامهاى «انيسسبز» ، «انيسون» ، «زنبان» ، «زنيان» ، «زيرۀ رومى» و «باديان رومى» و به عربى «بزر الرازيانج رومى» ، «رازيانج شامى» ، «حب الحلوه» نام برده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Umbelliferae از جنس Pimpinella كه به فرانسوى Anis و Anis vert و به انگليسى Spanish aniseed و Anise وTrue anise و تخم آن را Anise seed نامند. نام علمى آن Pimpinella anisum L. مىباشد.

مشخصات

اين گياه يكساله به بلندى يك متر، برگهاى آن باريك و خوشبو و ساقۀ آن چهارگوش و گلهاى آن سفيد و تخم آن در غلافى ظريف و طويل به ابعاد u200a۴u200a-u200a۵u200a/u200a١u200a ميلىمتر و از تخم رازيانه كوچكتر و سبزتر و مايل به سفيدى و كمى مثلثىشكل كه روى پوست آن u200a۵u200a خط طولى تيره وجود دارد. ممكن است با تخم شود اشتباه شود.

تكثير باديان رومى از طريق كاشت تخم آن است كه در اوايل بهار مستقيما در زمين اصلى مىكارند. در حدود u200a١٢u200a-u200a١٠u200a كيلو بذر در هر هكتار كافى است. پس از حدود u200a٣u200a ماه شكوفههاى سفيد آن ظاهر مىشود و حدود يك ماه بعد نيز ميوۀ آن رسيده و آمادۀ برداشت خواهد بود. تخمها را در سايه خشك نموده بوجارى و بستهبندى و در انبار خشكى نگهدارى مىنمايند. معمولا از هر هكتار u200a٨٠٠u200a-u200a۵٠٠u200a كيلوگرم تخم باديان رومى برداشت مىشود. زمين مزرعه انيس سبز بايد آفتابگير باشد و در معرض باد نباشد و خاك آن خوب بايد شخم خورده و آماده شده باشد. تخم انيس سبز چون خيلى سريع قوۀ ناميهاش از دست مىرود بايد در محل خشك نگهدارى شود. انيس سبز بومى ايران و آسياى صغير و مصر و جزاير يونان است. در ايران در مناطق غرب ايران در كردستان و آذربايجان مىرويد و در حال حاضر در مكزيك، اسپانيا، شوروى، آلمان، تركيه، ايتاليا، ايران و ساير كشورهاى مناطق معتدل دنيا حتى در هند و امريكاى جنوبى نظر به وجود بازار فروش به صورت وسيع كاشته و توليد مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى و از تخم باديان رومى يا انيس سبز پس از تقطير اسانس روغنى فرّار بسيار معطرى در حدود u200a٣u200a-u200a٢u200a درصد وزن تخم به دست مىآيد. اين اسانس داراى مادۀ عاملى به نام آنتول ^u200a١u200aاست كه به اسانس، رنگ زرد كمرنگ مىدهد.

آنتول مادهاى است با فرمول شيميايى خام Cu200a١٠u200aHu200a١٢u200aO و بيش از u200a٩٠u200a-u200a۵٠u200a درصد اسانس باديان رومى را تشكيل مىدهد و بقيۀ اسانس شامل پى-متوكسىفنيل ^u200a٢u200a، آستون ^u200a٣u200aو چاويكول ^u200a۴u200aمىباشد.

مادۀ عامل آنتول در انيس سبز و رازيانه موجود است. اسانس انيس سبز و تخم آن داراى بويى معطر تند شبيه بوى عصارۀ شيرينبيان است در حالى كه هيچگونه ارتباط خانوادگى با شيرينبيان ندارد.

در انگلستان در قرن سيزدهم در دوران سلطنت ادوارد چهارم مصرف باديان رومى چنان رواج داشت كه دولت انگليس عوارضى براى فروش آن وضع نموده و از محل دريافتى آن عوارض در سال u200a١٣٠۵u200a ميلادى پل معروف لندن تعمير شده است.

خواص-كاربرد

انيس سبز براى تقويت معده مفيد است [ليو**]، به عنوان بادشكن [بووالدا]، معرق و محرك معطر [اپهوف]و افزايشدهندۀ ترشح شير زنان در چين مصارف وسيعى دارد [مادوس]. در شبهجزيرۀ مالايا انيس سبز در تركيبى با ساير داروها براى رفع دلدرد و قولنج داده مىشود [بركيل و هانيف**]. و به عنوان تونيك به مادران پس از تولد بچه مىدهند [فايد بركيل*و ريدلى].

در كتابى كه آقاى [بووالدا]دانشمند معروف دربارۀ گياهان خانوادۀ چتريان نوشته اظهار عقيده مىكند كه انيس سبز از ايران از راه هندوستان به چين وارد مىشود.

[مادوس]در كتابش موارد مصرف خيلى وسيعى براى انيس سبز ارائه مىدهد، ولى ظاهرا انيس سبز مورد نظر او، از انيس وارده از اروپا بوده است، بهطور كلى اسانس انيس سبز به عنوان داروى ضد نفخ و براى تهيۀ قطرۀ آرامكنندۀ سرفه و همچنين به عنوان داروى خلطآور و بلغمآور كاربرد دارد. مصرف انيس سبز به صورت گرد در كپسولهايى تا u200a٢u200a گرم در هر كپسول بهطور خالص يا مخلوط با عسل و همچنين به صورت دمكرده به نسبت u200a١۵u200a-u200a١٠u200a گرم در هزار گرم آب براى تسكين دلپيچه و دردهايى كه با منشأ عصبى باعث انقباض عضلات معده و روده مىشوند و بهطور كلى براى تقويت هاضمه مورد توجه است. خوردن انيس سبز توسط مادران شيرده موجب ازدياد ترشح شير مىشود و ضمنا ناراحتىهاى كودك از نظر درد و دلپيچه را نيز از طريق اثرى كه در شير مىگذارد رفع مىكند.

و اما از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى باديان رومى گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه دمكردۀ آن به عنوان مسكن دردهاى معدى و سردرد و زياد كردن ترشح ادرار و حيض و شير و عرق بدن و روشن ساختن رنگ رخسار مفيد و مؤثر است. اگر باديان رومى را كوبيده به صورت گرد درآورند و گرد آن را با گل قند بخورند و يا گرد آن را جوشانيده و بخورند براى ماليخوليا بسيار مفيد است. اگر دمكردۀ آن را با آب عسل بياشامند براى كابوس نافع است و اگر گرد آن را با مسواك به دندانها بمالند براى جلاى دندان و رفع بدبويى دهان مفيد است. جويدن انيس سبز براى سردردهاى سرد و باز كردن گرفتگى مجارى تنفس و رفع درد سينه و تنگى نفس و تقويت دهانۀ معده مفيد است. اگر آب دمكردۀ آن را با ريشۀ شيرينبيان تهيه و بياشامند براى بيمارىهاى سينه و باز كردن گرفتگىهاى كبد، طحال، كليه، مثانه، رحم و رفع استسقا و خرد كردن سنگ مثانه و تقويت نيروى جنسى مفيد است و اگر با گرد آن مخلوط با روغن گل سرخ قطرهاى درست شود و در گوش چكانيده شود براى تسكين درد گوش و رفع كرى و سنگينى شنوايى كه از ضربه حادث شده باشد مفيد است.

براى ازدياد شير، دمكردۀ u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a گرم تخم انيس سبز در u200a١٠٠٠u200a گرم آب توصيه مىشود كه روزانه u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a قاشق بزرگ خورده شود. براى جلوگيرى از قى كردن و تقويت معده مفيد است، براى اين كار يك قاشق قهوهخورى تخم باديان رومى را در دمكردۀ رازيانه مىريزند. براى تهيۀ دمكردۀ رازيانه u200a١٠u200a-u200a۵u200a گرم تخم رازيانه در يك ليتر آب جوش دم مىشود. براى رفع قى روزى u200a٣u200a-u200a٢u200a فنجان از اين مخلوط مىخورند.

با انيس سبز نوشابهاى درست مىشود كه آن را anisette گويند، براى كمك به هاضمه و اختلالات هضم غذا خيلى مؤثر است.

روش تهيۀ گرد انيس سبز: تخم انيس سبز را به مقدار مورد نظر گرفته كاملا تميز و پاك كرده و اجسام خارجى آن را جدا مىنمايند و در گرمخانه در u200a٢۵u200a درجۀ سانتىگراد حرارت مىخشكانند و در هاون نرم كوبيده و از الك نمرۀ u200a١u200a داروسازى بدون نخاله بيرون مىكنند. از اين گرد به مقدار u200a٢u200a-u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم براى تقويت معده و هاضمه استعمال مىشود.

جوشاندۀ انيس سبز: انيسون u200a١٠u200a گرم، آب u200a١٠٠٠u200a گرم جوشانده و صاف نمايند، اين جوشانده محرك مطبوعى است.

دمكردۀ انيس سبز:u200a۵u200a گرم تخم انيس سبز و u200a١٠u200a گرم ريشۀ شيرينبيان را با يك ليتر آب جوش مخلوط كرده و دم كرده بگذارند سرد شود و صاف كنند. به جاى ريشۀ شيرينبيان ممكن است u200a۵٠u200a گرم شربت ساده مصرف شود و در عرض روز آن را بتدريج مصرف كنند.

تنطور انيسون: انيسون يك واحد كه نيمكوب شود، الكل u200a٨٠u200a درجه u200a۵u200a واحد، مدت ده روز انيسون نيمكوب را در الكل بخيسانند و گاهگاه به هم بزنند و از پارچه گذرانيده با كاغذ صاف كنند. خوردن u200a٢٠u200a-u200a٢u200a گرم بتدريج از اين تنطور براى تحريك و تقويت معده و رفع قولنجهاى باد و نفخ مؤثر است.

تنطور تخم گشنيز و تخم رازيانه و زيره كرمانى و زيرۀ سبز را نيز به همين روش درست مىكنند.

شربت انيسون: عرق انيسون u200a١٠٠u200a واحد، قند سفيد خرد شده u200a١٨٠u200a واحد. قند را در حالت سردى در عرق حل مىكنند و با كاغذ صاف مىنمايند.u200a١۵٠u200a-u200a۶٠u200a گرم از اين شربت در تحريك و تقويت معده مؤثر است.

عرق انيسون: يك واحد انيسون را با مقدارى آب مخلوط و در حمام ماريه يا وسيلۀ ديگرى تقطير كنند تا جمعا u200a۴u200a واحد به دست آيد و مصرف كنند.

پوسيون بادشكن انيسون:u200a١٢u200a قطره اسانس انيسون،u200a۴u200a گرم قند سفيد،u200a٨u200a گرم تنطور زنجبيل،u200a٢۵٠u200a گرم عرق نعنا فلفلى را مخلوط كنند.u200a۶٠u200a-u200a١۵u200a گرم از اين پوسيون براى رفع قولنجهاى نفخ مؤثر است.

از جنس Pimpinella گونۀ ديگرى نيز در ايران مىرويد كه نام علمى آن Pimpinella Saxifraga L. و واريتهاى از آن به نام Pimpinella saxifraga var disectifolia C. B. clarke است.

مشخصات

گياهى است پايا با ريشهاى قوى دوكىشكل. برگهاى آن مركب و سبز است.

برگهاى پايين ساقه داراى u200a٩u200a برگچه دندانهدار و برگهاى بالاى ساقه با بريدگى زياد به صورت نوار درآمده است. ريشۀ گياه بوى نامطبوعى دارد و طعم آن تند و تيز است.

اين گياه در چمنزارهاى مرطوب و حاشيه جنگلها بهطور خودرو مىرويد. در ايران در آذربايجان افشار و بين قطورسو و زاراشورا و در گيلان در داماش ديده مىشود. از نظر تركيبات شيميايى داراى اسانس و مادۀ تلخ و Saponin است. در ريشۀ آن وجود مادۀ تلخ پيمپىنلين ^u200a١u200aتأييد شده است.

خواص-كاربرد

ريشۀ گياه تلخ و گس گزنده و در اروپا به عنوان ليتون ترىپتيك ^u200a٢u200aبراى حل كردن سنگهايى كه در اعضاى مختلف بدن تشكيل مىشود به كار مىرود، در ضمن اشتهاآور و مقوى و تونيك و قاعدهآور نيز مىباشد. ريشه و سرشاخههاى گياه معطر و بادشكن و تونيك معده است [ليو*]. جوشاندۀ گياه براى رفع نفخ و گازهايى كه در اثر سوءهاضمه ايجاد مىگردد، خورده مىشود. در استعمال خارجى از جوشاندۀ گياه آن بهطور غرغره براى رفع گلودرد و ضد عفونى دهان استفاده مىشود ]G. I. M. P[ .

مقدار خوراك آن از گرد ريشه تا يك گرم و براى تهيۀ جوشاندۀ سرشاخۀ گلدار با ريشۀ آن مصرف مىشود و u200a۴٠u200a گرم گياه با ريشه را در u200a١٠٠٠u200a گرم آب مىجوشانند و صاف كرده و با شكر بتدريج مىخورند، جوشاندۀ آن براى انقباض رحم در زنان حامله مفيد است.

گونۀ ديگرى از اين جنس كه در بلوچستان مىرويد نام علمى آن Pimpinella stocksii Boiss. مىباشد. گياه خيلى كوچكى است (u200a١۵u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر) علفى يكساله. گلهاى آن سفيد و داراى ميوۀ تخممرغى پوشيده از تار سفيد است.

از نظر خواص در هندوستان دانههاى آن را له كرده با آب مخلوط و براى تسكين دلدرد مىخورند.