آزربه

گياهى است كه به فارسى «آويشن» و در كتب طب سنتى فارسى با نامهاى «حاشا» ، «اوشن» و «صعتر الحمير» نام برده شده. در مناطق مختلف ايران گونههاى مختلف آن با اسامى محلى متفاوتى شناخته مىشود از جمله در همدان آن را «آزربه» ، در اطراف تهران «آويشن يا آويشم» و در طالقان «زروه» ، در آذربايجان و مناطق تركىزبان «ككليكاوتى» يا «كاكلهاوتى» و در ساير مناطق «صعتر» ، «اوشن» ، «اشمه كوهى» ، «سىسنبر» و «سوسنبر» ناميده مىشود.

گياهى است از خانوادۀ Labiatae يا Menthaceae از جنس: Thymus به فرانسوى Thym و گونۀ وحشى آن Thym serpolet و به انگليسى Thyme گفته مىشود. نام علمى آن Thymus vulgaris L. است.

در ايران گونههاى مختلفى از اين گياه از آويشن كه به صورت گياهى علفى است تا انواعى كه به صورت درختچه هستند مىرويد، از جمله Thymus communis كه در مزارع نيز كاشته مىشود و Thymus serpyllium كه سىسنبر يا سوسنبر است و در واقع گونۀ وحشى آويشم مىباشد و همچنين گونههاى: T. fedischenkoi Ronn. و T. nummularia M. B. و چندين واريته از گونۀ T. Kotschyanus در مناطق مختلف ايران از جمله در ارتفاعات منجيل، در اراك، كردستان، كرمانشاه، دامنههاى جنوبى البرز، آزادبر طالقان، توچال، درۀ كرج، آذربايجان، كرمان، شاهواركوه در ارتفاعات u200a٣٧٠٠u200a-u200a٢٩٠٠u200a متر، اورامان كردستان، رودبار، نور، كجور، درۀ چهلدختر گرگان شناسايى شده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى آزربه ) T. vulgaris( داراى حدود u200a٢u200a درصد اسانس است و اسانسى كه از گل و برگهاى آن گرفته مىشود در حدود u200a۴۵u200a درصد تيمول ^u200a١u200aدارد و ضمنا داراى كارواكرول ^u200a٢u200a، سيمن، الپينن ^u200a٣u200a، بورنئول ^u200a۴u200a، لينالول، بورنيل آستات ^u200a۵u200aمىباشد و به علاوه اولئانوليك اسيد ^u200a۶u200aو ايزومر آن اورسوليك اسيد نيز از آن جدا شده است ]G. I. M. P[ . در گزارش ديگرى در ]M. P. E. SE. A[ در مورد تركيبات شيميايى گياه آمده است:

گياه داراى تيمول، پاراتيمول ^u200a٧u200a، پينن، لينالول و كارواكرول [كاريونه-كيمورا*] مىباشد.

مشخصات

آزربه گياهى است علفى چندساله كه شبيه به صعتر و پونه كوهى است نواحى با اقليم مديترانهاى و قسمتهاى نيمگرم و معتدل آسيا و اروپا براى رشد اين گياه مناسب است. در ايران تقريبا در تمام مناطق معتدل مىرويد و گونۀ T. communis آن را در مزارع نيز مىتوان تكثير نمود.

در باغها به عنوان گياه زمينى گلدار زيبا در حاشيۀ چمنها و در Rock garden كاشته مىشود. گياهى است داراى ساقههاى متعدد و كوتاه، بلندى آنها u200a۵٠u200a-u200a٢٠u200a سانتىمتر و داراى ريشهاى با الياف چوبى مىباشد. برگهاى آن به رنگ سبز خاكسترى خيلى كوچك و در اغلب گونهها كركدار و در گونۀ وحشى آن يعنى سرپوله بىكرك است، به طول متوسط u200a۶u200a ميلىمتر و عرض متوسط u200a٢u200a ميلىمتر و گلهاى آن كوچك خوشهاى و به رنگ سفيد مايل به بنفش و سرخ و خيلى مورد علاقۀ زنبور عسل مىباشد. تخم آن ريز و كوچكتر از تخم خردل است.

از نظر آب و هوا و خاك، آويشن، آب و هواى ملايم متمايل به گرم و خاكهاى با زهكشى رو به آفتاب را ترجيح مىدهد.

تكثير آن با قلمه و يا با بذر صورت مىگيرد و فواصل بوتهها در محل اصلى بين خطوط كاشت u200a١u200a متر و بين بوتهها u200a٣٠u200a سانتىمتر مناسب است. و جين علفهاى هرز براى رشد آن ضرورى است.

قلمۀ آويشن از ريشه جوشهاى آن در ارديبهشت تهيه و كاشته مىشود و اگر با بذر تكثير مىشود بين اسفند تا خرداد هر وقت مىتوان آن را كاشت.

آزربه هرچند گياهى است چندساله و دايمى ولى بهتر است مزرعه آن هر سه سال يكبار به كلى برداشت شده شخم خورده و كشت آن تجديد شود تا بوتههاى قوى، پربرگ شده و گل بدهد.

گلهاى آزربه در اواخر خرداد و اوايل تير ظاهر مىشود و برداشت گياه براى مصارف طبى و ادويهاى بايد زمانى كه شكوفهها تازه ظاهر شدهاند، انجام شود و شكوفهها و برگها و ساقههاى نازك آن تا حد u200a١٢u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر از سر بوته برداشت شود كه بعدا آنها را در سايه خشك كرده و نگهدارى نمايند.

در بعضى مناطق مىتوان در هر سال دو بار سرشاخهها و برگها را چيد و محصول برداشت نمود. بهطور متوسط از مزارعى كه خوب كاشته شده و مراقبت شود مىتوان u200a٢u200a-u200a١u200a تن در هكتار محصول خشك برداشت نمود. گل آويشم خيلى معطر و به عنوان ادويه در آشپزخانه مصارف متعددى دارد.

از تقطير برگهاى گياه در حدود يك درصد روغن تيمول به دست مىآيد. تيمول يك فنل متبلور سفيدرنگى است با فرمول خام Cu200a١٠u200aHu200a١٣u200aOH كه داراى خاصيت ضد عفونى قوى و قارچكشى است و در عطرسازى مصرف دارد.

خواص-كاربرد

روغن تيمول يا تيمن كه در تركيب اسانس گياه وجود دارد، منشأ اصلى خواص ضدعفونىكنندۀ آزربه مىباشد، از طريق مخاط جذب مىشود و از راه ادرار دفع مىشود و رنگ ادرار را تيره يا سياه مىسازد. خاصيت ضد ميكرب و ضد قارچ و ضد انگل تيمول در طب جديد نيز مورد توجه است و به دليل وجود تيمول در گياه آزربه از جوشاندۀ آن براى ضد عفونى كردن و پانسمان و شستوشوى زخمها به نحو مؤثرى استفاده مىشود. در داروسازى براى تهيۀ محلولهاى غرغرۀ ضد عفونى حلق و قطرههاى ضد سرفه و در دندانپزشكى براى تهيۀ محلولهاى شستوشوى دهان كاربرد دارد. در تجارت دارويى به عنوان قارچكش معروف است. در بيماريهاى قارچى به علت اثر زيادى كه در بيمارى اكتىنوميكوزيس ^u200a١u200aدارد، يك درصد محلول تيمول را روى پوست و محل زخم مىمالند و ممكن است به جاى تيمول روزى سه مرتبه از u200a۶٠u200a درصد جوشاندۀ گياه آزربه يا حاشا استفاده شود.

اكتىنوميكوزيس يك بيمارى غير مسرى قارچى در حيوانات است كه به انسان منتقل مىشود. عامل اين بيمارى، قارچى است به نام Actinomyces از خانوادۀ Actinomycetaceae كه معمولا در دهان و آروارههاى بخصوص موجدار و ناصاف حمله مىكند و گاهى به مغز و ريه نيز حملهور مىشود. در گاوان آن را Actinomyces bovis و در انسانActinomyces israelii مىنامند. تا قبل از كشف آنتىبيوتيكهاى جديد معالجه با اين بيمارى به طريقى كه در بالا ذكر شد با حاشا يا با مادۀ عامل آن تيمول انجام مىگرفته ولى پس از آن معمولا از نظر تسريع عمل، اين بيمارى را با استعمال درازمدت پنىسيلين معالجه مىنمايند و در درجۀ دوم بعد از پنىسيلين ممكن است از تتراسيلين استفاده نمود. جراحى براى خارج كردن قسمتهاى زخم توأم با درمان شيميايى نيز معمول است ولى هنوز هم درمان با تيمول به عنوان دارويى كه ضمن معالجه، عوارض جنبى آنتىبيوتيكها را ندارد مورد توجه عدهاى از پزشكان دنياست.

در طب سنتى از نظر طبيعت عدهاى از حكماى معروف از جمله شيخ الرئيس ابو على سينا و بغدادى و ديگران حاشا را گرم و خشك مىدانند. از نظر خواص گرمكنندۀ قوى و مدر بول و حيض، عرق و شير مىباشد، خارج شدن جنين و مشيمه را تسهيل مىكند و بازكنندۀ گرفتگىهاى رودهها و پاككنندۀ سينه مىباشد. براى تنگى نفس و تقويت معده، كبد، طحال و كليه و همچنين براى تحليل آماس و خون منجمدشده در اثر سموم نباتى و حيوانى مفيد است. براى بند آوردن خون از سينه و كشتن و خارج كردن انگلهاى معده بخصوص انگلى به نام آنسىلوستوما ^u200a٢u200aكه نوعى نماتود از خانوادۀ Ancylostomatidae مىباشد، بسيار مؤثر است.

براى دفع انگل فوقالذكر توصيه مىشود كه روز قبل يك مسهل گياهى مؤثر با تطبيق با نوع مزاج بيمار داده شود و شب با يك شام ساده u200a۴u200a-u200a٢u200a گرم گرد حاشا مىخورند و صبح نيز يك مسهل آويشن نتيجۀ بسيار خوبى مىدهد. از نظر مسهل شكوفۀ حاشا بتنهايى مسهل خوبى براى سودا بوده و مىتواند جانشين آفتيمون باشد و اگر هشت گرم گرد حاشا را با نمك و سركه بياشامند، مسهل خوبى براى بلغم مىباشد.

خوردن ده گرم حاشا مخلوط با عسل با آب گرم براى بيمارى فلج، لقوه، فراموشى، صرع، تقويت كليه و قوۀ باه مفيد است. خوردن تازۀ آن به صورت سبزى با غذا بسيار مفيد و براى تقويت ديد چشم نافع است. معده را تقويت نموده و كمك به هضم غذا مىنمايد. آشاميدن دمكردۀ آن با عسل ناراحتى در نفس كشيدن را رفع مىكند و خروج ادرار، حيض، جنين و مشيمه را تسهيل مىنمايد. خوردن انگشتپيچ يا لعوق آن با عسل براى خارج كردن بلغم و مواد زايدى كه در سينه جمع شده است و تسكين تنگى نفس و سرفه بسيار نافع است. ضماد آن با سركه براى تحليل ورمهاى تازه و تحليل خون بسته و منجمد در اعضا مفيد است و اگر با شراب مخلوط و خورده شود، براى سياتيك نافع است. اگر مقدارى از حاشا را با ده برابر وزن آن آب انگور مخلوط نموده و بپزند كه ثلث باقى بماند در مورد جميع خواص از جرم خشك آن بهتر است. دمكردۀ آن براى سكسكه، دلپيچه، قطرهقطره ادرار كردن، خرد كردن سنگ مثانه و تسكين درد رحم بسيار نافع است. مقدار خوراك از خشك و جرم آن u200a۵u200a گرم است.

دمكردۀ حاشا براى سرفههاى سخت و برونشيت مفيد است. حاشا در چين و ژاپن كاشته مىشود، از جوشاندۀ گياه به عنوان ضد سرفه و براى معالجۀ سياهسرفه خورده مىشود. اسانس آن ضدعفونىكنندۀ خيلى قوى است. در فرانسه از دمكردۀ u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a گرم گياه خشك با يك ليتر آب جوش، براى آرام كردن سرفه u200a٣u200a فنجان در روز مىخورند. در موارد آسم اين دمكرده را با عسل مخلوط كرده u200a٣u200a فنجان در روز مىخورند.

توجه: با توجه به سمّى بودن مادۀ تيمول در مصرف و خوردن حاشا و تركيبات آن بايد رعايت دستورات را نمود و از اسراف در مصرف آن خوددارى شود. اسراف در مصرف حاشا و تيمول ممكن است باعث اسهال و غثيان و استفراغ شود و يا ممكن است در اثر تحريك كليهها موجب بروز آلبومين در ادرار گردد. مصرف بىرويۀ حاشا ممكن است عضلات قلب را ضعيف نمايد و همچنين اسراف در مصرف آن ممكن است ايجاد سرگيجه و بروز صداهايى در گوش كند. در كتب طب سنتى در صورت بروز عوارض آن، توصيه شده است از نعنا و دمكردۀ آن استفاده شود.

از نظر تاريخى و قدمت شناخت: حاشا و يا آويشن گياهى است كه بخصوص به عنوان ادويۀ معطر از زمانهاى قديم مورد توجه بشر بوده و در عهد باستان در جوامع پيشرفتۀ آن روز به عنوان بخورهاى معطر و تصفيهكننده بخصوص در معابد به كار مىرفته است. برگهاى آويشن سمبول شجاعت و تهور و رشادت بوده است. در يونان قديم يعنى در روزگاران قبل از ميلاد مسيح مرسوم بوده است اگر مىخواستهاند شجاعت و رشادت مردى را تحسين كنند و از او تعريف نمايند مىگفتهاند كه او عطر حاشا دارد و بوى آويشن مىدهد. در اساطير كهن مسيحيان آمده است كه در علوفهاى كه براى تشك در رختخواب مريم عذرا و حضرت مسيح كودك به كار مىرفته گياه و علف معطر آويشن نيز وجود داشته است.

سربازان رومى رسم داشتند براى افزايش شجاعت و تهور در آب آويشن حمام كنند. (حمام آويشن براى تسكين درد مفاصل و كوفتگى عضلات و ايجاد فرح و تازه شدن و رفع خمودگى مفيد است براى اين منظور ممكن است از جوشاندۀ u200a۶u200a درصد آويشم استفاده كرده و آن را داخل وان حمام ريخته مدتى در آن نشست) .

رسم شناخت آويشن به عنوان سمبل شجاعت قرنها در جوامع بشرى حاكم بوده است به طورى كه حتى در قرون وسطى در دوران شواليهها نيز هروقت زنهاى زيباى اروپا قصد تحسين معشوقهاى شواليۀ خود را به عنوان مرد شجاع داشتند روبانهاى زيبايى كه روى آن شكل گياه آويشن برودرى مىشده به آنها هديه مىدادهاند.