زرشك

در كتب طب سنتى با نامهاى «انبرباريس» ، «امبرباريس» ، «انبربيريس» و «امبربيريس» آمده است. به فارسى «زرشك» و «زارچ» گويند و به اصطلاح عربى مصرى «عقده» گفته مىشود. به فرانسوى Vinaigrette و Epine vinetteو Vinettier و به انگليسى Barberry tree و ميوۀ آن را Barberry نامند.

ميوۀ درخت زرشك است كه از خانوادۀ Berberidaceae ، نام علمى آن Berberis vulgaris L. و مترادف آن Berberis thunbergii DC. مىباشد.

گونههاى مختلفى از اين گياه در ايران مىرويند كه بهطور خلاصه عبارتاند از:

u200a١u200a. Berberis crataegina DC. و واريتههاى متعددى از آن. اينگونه در دامنههاى جنوبى البرز از فيروزكوه تا ارنگه و طالقان در ارتفاعات u200a٢٨٠٠u200a-u200a١٠٠٠u200a متر ديده مىشود. در قفقاز و تركيه و ارمنستان نيز انتشار دارد. درختچۀ كوتاهى است به بلندى تا يك متر، خارهاى بلندى دارد كه بن آنها پهن و تا u200a٣u200a سانتىمتر طول دارند.

u200a٢u200a. زرشك گونۀ Berberis integerrima Bge. . اين گونه در خوى، قطور، در راه منجيل تا زنجان، منطقۀ گرگان، خوش ييلاق، در سمنان، در شهميرزاد، خراسان، لرستان، اصفهان، فارس و در منطقۀ تهران در رودك، بالاى رنه، پسقلعه و كرج، كاشان و كرمان ديده مىشود. درختچهاى است به بلندى تا u200a٣u200a متر.

u200a٣u200a. زرشك گونۀ Berberis orientalis C. K. Sch. . درختچهاى است به بلندى تا u200a٢u200a متر و در ارتفاعات جنوبى البرز از الموت تا سمنان و در ارتفاعات ساوه و كاشان ديده مىشود. و واريتهاى از آن با نام زرشك بىدانه Berberis orientalis var asperma Don. يا Berberis vulgaris L. var asperma Don. است.

u200a۴u200a. Berberis vuglaris L. . درختچهاى است به ارتفاع حدود u200a۵u200a/u200a٢u200a متر كه در آذربايجان و مازندران (پل سفيد) ، و گرگان و در كرج كوهدشته انتشار دارد.

u200a۵u200a. Berberis vulgaris var brachiobotrys Boiss. كه در ارتفاعات فيروزكوه به سمنان انتشار دارد.

u200a۶u200a. Berberis orthobotrys Bienert ex C. K. Schneider به بلندى حدود u200a۴u200a متر كه در مازندران و گرگان و (كلاردشت) در ارتفاعات u200a٧۵٠u200a-u200a٢۶٠u200a متر ديده مىشود.

u200a٧u200a. سرانجام گونۀ جديد Berberis Khorasanica Brow. & J. Zielin. . اين گونه را گياهشناسان فلورا ايرانيكا در خراسان بين بجنورد و مراوهتپه مشاهده كردهاند.

مشخصات

زرشك درختچهاى است كه بلندى آن u200a۴u200a-u200a١u200a متر است، در گونههاى مختلف، برگهاى آن بيضىشكل با دندانههاى ارهاى و اغلب منتهى به خار كوچك، پوست شاخههاى جوان آن اغلب قهوهاى و قرمز، در برخى موارد مايل به زرد و چوب آن زردرنگ است. گلهاى آن زرد خوشهاى و آويزان مىباشد. ميوۀ آن گوشتى كوچك، كمى دراز، به رنگ قرمز تيره داراى طعمى ترش است. در ميوۀ آن مقدار زيادى ماليك اسيد و تارتاريك اسيد يافت مىشود كه عامل ترشى ميوه مىباشند. البته كمى نيز قند وجود دارد. ميوۀ زرشك دو عدد دانه دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در پوست ساقه و برگ و گل و پوست ريشه و چوب زرشك ) B. vulgaris( آلكالوئيدهاى بربرين ^u200a١u200a، اوكسياكانتين ^u200a٢u200aو بربامين ^u200a٣u200aوجود دارد. مقدار و نوع آلكالوئيد در قسمتهاى مختلف گياه متفاوت است مثلا در حالى كه در پوست ريشۀ زرشك در حدود u200a١u200a/u200a۶u200a درصد آلكالوئيد بربرين مشخص شده، ولى در چوب مغز ريشۀ آن فقط u200a۴u200a/u200a٠u200a درصد از اين آلكالوئيد يافت مىشود.

در گلهاى آن بيشتر از آلكالوئيد اكسياكانتين و كمى اسانس مشخص شده است.

در ميوۀ زرشك در حدود u200a۴u200a درصد مواد قندى و در حدود u200a۶u200a درصد ماليك اسيد و تارتاريك اسيد و داراى كمى صمغ و ساير مواد است. در بررسى جديدى مندرج در ]S. G. I. M. P[ نتايج زير به دست آمده است:

در تجزيۀ شش كيلوگرم گياه زرشك مقدار مواد به دست آمده عبارتاند از:

اكسياكانتين u200a١u200a/u200a۵u200a گرم، بربامين u200a٨u200a/u200a١u200a گرم، اوكسىبربرين ^u200a١u200a2/0 گرم، ايزوتتراندرين ^u200a٢u200au200a٣u200a/u200a٠u200a گرم، جاتورريزين ^u200a٣u200au200a٧u200a/u200a٠u200a گرم، ماگنوفلورين پيكرات ^u200a۴u200a4/2 گرم و مقدار كمى از يك باز جديد.

در گزارش بررسى ديگرى در مورد گونۀ Berberis thunbergii چنين آمده است:

در ميوه و برگ اين گياه مواد بربرين، اوكسىبربرين، جاتورريزين، كولومبامين، بربامين، اوكسياكانتين، شوباكونين ^u200a۵u200aو تتراهايدرو شوباكونين ^u200a۶u200aمشخص شده است [كوندو-توميتا-فايدچاترجى*].

خواص-كاربرد

زرشك بىدانه از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه قابض است و مقوى كبد، قلب و صفرابر است. مسكن حرارت معده، كبد و بندآورندۀ سيلان خون از بواسير مىباشد. از خونريزى مزمن جلوگيرى مىكند.

در مورد اشخاص سردمزاج اگر آن را مخلوط با داروهاى گرم مانند سنبل الطيب بخورند براى تقويت و رفع انسداد كبد سرد بسيار نافع است.

از برگ زرشك بتنهايى يا مخلوط با داروهاى مناسب براى زخم رودهها و براى رفع اسهالهايى كه ناشى از ضعف آلات و احشاى داخل شكم باشد، استفاده مىشود.

در مغولستان زرشك را براى خارج كردن رطوبت و بند آوردن خونريزى و براى بيمارىهايى با ترشحات مخاطى به كار مىبرند [هوبوتر]. مقدار خوراك از آب ميوۀ زرشك تا u200a١٠٠u200a گرم و از جرم ميوۀ زرشك تا u200a٧۵u200a گرم و از دانۀ آن تا u200a١۵u200a گرم است.

پوست ريشۀ درختچۀ زرشك را در كتب طب سنتى «ارتميس» و به عربى «عود الريح» گويند. از نظر طبيعت گرم و خشك است و در عين حال در آن نيروى سردى و قابضه وجود دارد.

مدر و تونيك تلخ است. دمكردۀ آن مقوى كبد سرد است و اگر دمكردۀ آن با سركه خورده شود درد كبد و انسداد مجارى كبد و ورم آن را مرتفع مىسازد و اگر از جوشاندۀ آن در آب يا گلاب چند قطره در چشم ريخته شود رطوبتهاى جارى از چشم را خشك مىسازد. اگر از دمكردۀ آن براى حقنه استفاده نمايند براى پاك كردن كبد و زخمهاى رودهها بسيار نافع است. مقدار خوراك از جرم پوست ريشۀ آن تا u200a١٠u200a گرم و در دمكردهها تا u200a١۵٠u200a گرم است.

زرشك و فرآوردههاى آن براى اشخاصى كه سرفه مىكنند خوب نيست و از اين نظر بايد با عسل خورده شود.

در چين و ژاپن از پوست درخت زرشك B. thuubergii به عنوان خنككننده و ضد انگل و ضدعفونىكننده استفاده مىشود و در موارد تب براى كاهش تب و همچنين براى معالجۀ ترشح مفرط خون قاعدگى تجويز مىشود [استوارت و ريد*]. از جوشاندۀ پوست ريشه و ساقههاى آن براى تقويت معده و همچنين به صورت قطره براى شستوشوى چشم استفاده مىشود. [كاريونه و كيمورا*].

در چين از جوشاندۀ ساقه و برگ گياه براى شستوشوى چشم و به صورت غرغره براى معالجۀ كرمخوردگى دندان استفاده مىشود [كروست و پتلو**].