زالزالك

به فارسى در مناطق غير جنگلى ايران معمولا «زالزالك» و در مناطق جنگلى بهطور كلى «وليك» و بسته به رنگ ميوه «سرخ وليك» و «سياه وليك» گفته مىشود. ولى نام محلى آن در هريك از مناطق كشور متفاوت است از جمله در لاهيجان «كمار» ، در رامسر و شهسوار «كجيل» ، در ديلمان و رودسر «مارخ» ، در گرگان و بعضى نقاط بختيارى «ولك، بلك و وليك» ، در شهسوار «كتكتى» ، در اطراف تهران و همدان و اصفهان «گوچ» ، در خلخال و آذربايجان «گيچ-يميشان» ، در باختران و همدان و پشتكوه «گويچ» ، در سردشت «گيويژ، گوژ و گويشك» ، در فارس «كيالك» و در ارسباران «آتگتى» نام برده مىشود.

به گونههايى كه داراى ميوۀ سياه هستند در آستارا و گرگانرود «قرهگيله» ، در شفارود «سياهلله» در اطراف رشت «سياه كوتى و سياه كوتيل» ، در طالش «مونبرو» ، در شهسوار «سياه كوتكوتى» ، در درۀ كتول «سياهوليك» ، در نواحى تركزبان منجيل، راميان، طوالش، قزوين و خراسان «يميشان» گفته مىشود.

به گونههايى كه داراى ميوۀ سرخرنگ هستند در نور «شالوليك» ، در كتول «سرخوليك» ، در گرگانرود «كمبر» ، در شفارود «سرالالا» ، در اطراف رشت «سگ كامپوره» ، در شهسوار «وليك» و در سردشت «گوژسوره» گفته مىشود.

در كتب طب سنتى با نامهاى «خفچه» ، «زعرور الادويه» نام برده شده و در بعضى كتب هم «تفاحبرى» آمده است. به فرانسوى Aubepine و Aubespine و Nobleepine و Epine blanche و به انگليسى Maytree و Thoapple tree و White tho و Haw tho گفته مىشود. درختچهاى است از خانوادۀ Rosaceae از جنس Crataegus . نام علمى و مشخصات ارقام مختلفۀ آن كه اغلب در ايران مىرويند در قسمت آخر اين بخش آمده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى طبق گزارش علمى كه در ) G. I. M. P( آمده است در گونۀ Crataegus Oxyacantha مواد زير مشخص شده است: اكساليك اسيد و در ساقهها و جستهاى جوان و سبز زالزالك HCN گلوكوزيد ^u200a١u200aو مادۀ عامل تلخ به نام كراتگين ^u200a٢u200aكه مشابه اسكولين ^u200a٣u200aاست. عصارۀ شاخههاى جوان زالزالك عمل فلجكننده روى مركز تنفسى دارد و در مورد قلب پستانداران اثر سمى دارد. ميوۀ تازۀ زالزالك داراى سيتريك اسيد و تارتاريك اسيد و كراتگوس اسيد ^u200a۴u200a، پكتين، روغن چرب، قندهاى گلوكوز و فروكتوز ^u200a۵u200aاست.

در هستۀ آن مادۀ آميگدالين و امولسين ^u200a۶u200aوجود دارد. در گلهاى آن در حدود u200a١۵٧u200a/u200a٠u200a درصد اسانس و همچنين ترىمتيلآمين ^u200a٧u200a، كوئرسيترين و كوئرسيتين يافت مىشود.

در گزارش ديگرى در ]S. G. I. M. P[ آمده است كه مادۀ عامل زالزالك در گونۀ C. oxyacantha مادۀ كراتگوس لاكتون ^u200a٨u200aاست كه مفتح قلبى است يعنى موجب باز شدن و گشاد شدن رگهاى كورونر قلب مىگردد. بنابراين داروى قلبى است. در برگهاى آن بيشتر از ميوۀ آن مادۀ فلاونوئيد مشخص شده است.

در گزارش ديگرى كه در ]M. P. E. SE. A[ منتشر شده آمده است كه در ميوۀ زالزالك گونههاى Crataegus monogynus و Crataegus pinnatifidus مواد كراتگوليك اسيد ^u200a١u200aو تانيك اسيد ^u200a٢u200aو قندهاى ميوه وجود دارد [چيو*].

خواص-كاربرد

در چين عصارهاى از گرد ريشۀ خشكشدۀ گونۀ C. monogynus تهيه مىكنند كه داراى خاصيت مفتح و بازكنندۀ شريانهاى قلب مىباشد [واتانابه*].

در كره ميوۀ زالزالك گونۀ C. Pinnatifidus براى رفع ناراحتىهاى گوارشى [چونگ**]و اسهال [ايشىدويا]به كار مىرود. در ملاحظات [استوارت]آمده است كه در چين مردم معمولا زالزالك را در سطح گستردهاى به عنوان ميوه مىخورند، بنابراين نمىتواند اثر فيزيولوژيكى شديد نامناسبى براى سيستم بدن داشته باشد.

بهطور كلى خواص ميوۀ زالزالك را ضد كمى ويتامين C ، ملين، مقوى معده، مفتح و بازكنندۀ گرفتگىها و محرك مىدانند. [روا*]معتقد است كه زغال ميوۀ زالزالك (ميوه را مىسوزانند كه زغال شود) يك زغال گياهى بسيار مفيد است و براى معالجۀ سوءهاضمه و بخصوص براى بند آوردن اسهال خيلى نافع است.

در هندوستان از عصارۀ آبى ميوۀ زالزالك به عنوان مقوى براى تقويت قلب مىخورند و براى معالجۀ بيمارىهاى ارگانيك و فونكشنال ^u200a٣u200aقلب نظير ديسپنوئا ^u200a۴u200a(تنگى نفس كه ناشى از ضايعات قلبى باشد) و هايپرتروفى ^u200a۵u200a(بزرگ شدن قلب) و ضعف قلب تجويز مىشود. حكماى طب سنتى ايران زالزالك را از نظر طبيعت سرد و خشك مىدانند و از پوست درخت به عنوان تببر استفاده مىكنند.

بهطور كلى دمكردۀ گلهاى زالزالك و يا گرد گل خشكشدۀ آن به مقدار u200a٨u200a-u200a۵u200a گرم در روز براى ضعف قلب، آنژين، ورم آئورت، اختلالات عصبى از جمله نگرانى، بىخوابى، سرگيجه، احساس صدا در گوش و نظاير آن مفيد است.

در فرانسه يك قاشق سوپخورى گل زالزالك را در يك فنجان آب جوش دم مىكنند،u200a٣u200a-u200a٢u200a فنجان از آن را در روز به عنوان ضد اسپاسم، رفعكنندۀ بىخوابى و ناراحتىهاى دوران يائسگى مىخورند.

مشخصات گونههاى مختلف زالزالك و نام علمى آنها:

u200a١u200a. زالزالك گونۀ C. aronia) L. (Bosc. و مترادفهاى آن C. azarolus Subsp aronia) L. (Riedl. و C. azarolus var aronia L. مىباشد. اين گونه در فارس «كيالك» و در درۀ قاسملو آذربايجان غربى «كويشك اسبى» و در سردشت «گوژزرده» گفته مىشود. به فرانسوى Epine d'Espegne و Aubepine azerolier و به انگليسى Azerole ناميده مىشود.

درختچهاى است با خارهاى كوتاه به طول يك سانتىمتر و ارتفاع درختچه در حدود u200a٧u200a متر. شاخههاى جوان آن خزى نمدى و سپس صاف و سفيد مايل به قهوهاى مىشود. برگهايش بادبزنى شكل تخممرغى كه قسمت انتهايى آن معمولا به قسمتهاى عميقى تقسيم و به چند قسمت منقسم مىشود، دندانهدار است و بهطور كلى شبيه برگ جعفرى با تقسيمات پنجهاى مىباشد. ميوۀ آن گوشتى گرد زرد مايل به سرخى به قطر u200a٢u200a-u200a۵u200a/u200a١u200a سانتىمتر داراى چندين هسته است، طعم آن ترش و شيرين مىباشد.

اين گونه در خاورميانه از سوريه، لبنان، عراق تا آناتولى و ايران و تركستان انتشار دارد. در ايران در ارتفاعات زاگروس، همدان، اراك، باختران، لرستان (اشترانكوه و شهبازان) و در فارس در كتل پيرزن، كازرون، تل خسرو و تختجمشيد و نيز در دامنههاى استپى البرز، در ارتفاعات درۀ كرج، زنجان، كوهين، در سياهبيشه و چالوس ديده مىشود.

u200a٢u200a. زالزالك گونۀ Crataegus atrosanguinea Pojark . درختى است كوتاه به بلندى u200a١٢u200a-u200a١٠u200a متر، ميوۀ آن سرخرنگ با خالهاى سفيد و داراى دو هسته است. اين درخت در ارمنستان و ايران و عراق انتشار دارد. در ايران در درۀ چالوس، ارسباران، كردستان، تربت حيدريه و در كرج و راجرد قم پراكنده است.

u200a٣u200a. زالزالك گونۀ C. meyeri Pojark و مترادفهاى آن C. pectinata C. A. M. و C. oxyacantha var pectinata Schmahl. و C. touefortii C. koch مىباشد.

درخت كوچك يا درختچهاى است به بلندى تا u200a۴u200a متر، ميوۀ آن تخممرغى گرد و سرخرنگ است به قطر u200a٢u200a-u200a١u200a سانتىمتر و پايك آن بلند u200a١٠u200a-u200a٣u200a سانتىمتر است.

اين درختچه در تركيه، ارمنستان و ايران مىرويد. در ايران در ارتفاعات البرز، زاگروس از دربند، درۀ چالوس، كلاردشت و دشت نظير و پل زنگوله و ارسباران تا ارتفاعات بختيارى و لرستان و جبال بارز كرمان انتشار دارد.

u200a۴u200a. زالزالك گونۀ C. microphylla C. Koch . درختچهاى است خاردار، ميوۀ آن تخممرغى كوچك به درازاى u200a١۶u200a-u200a٩u200a ميلىمتر. اين درختچه در جنگلهاى شمال ايران از راميان تا رودبار و آستارا و اردبيل و همچنين در غرب ايران در ماهيدشت و باختران و در لرستان در دورود و در خراسان در كوه بسك انتشار دارد.

u200a۵u200a. زالزالك گونۀ C. monogyna Jacq. . درختى است با خارهاى محورى به طول u200a٢u200a-u200a١u200a سانتىمتر. گلهاى آن سفيد يا صورتى ميوۀ آن تقريبا گرد و سرخرنگ و قطر آن در حدود u200a١u200a سانتىمتر است. اين گونه كه دو واريته در ايران دارد در ارتفاعات زاگروس و در اصفهان و سپيددشت لرستان و جادۀ قم به تهران در ارتفاع u200a١٠٠٠u200a متر ديده مىشود.

u200a۶u200a. زالزالك پرپر C. monogyna Jacq. var rubroplena . درخت زيبايى است كه در باغها كاشته مىشود، در بهار شكوفههاى پرپر صورتىرنگ زيبايى دارد.

u200a٧u200a. C. pentagyna Waldst & Kit. درختى است به بلندى u200a٨u200a متر با خارهاى معدود و كوتاه، ميوۀ آن سياه يا ارغوانى تيره كروى به قطر u200a١u200a سانتىمتر و داراى چند واريته و تحت گونه است و در جنگلهاى شمال ايران از گرگان و راميان تا آستارا انتشار دارد.

u200a٨u200a. C. persica Pojark درختى است به بلندى u200a۶u200a-u200a۵u200a متر، ميوۀ آن تخممرغى به رنگ سرخ به طول u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a سانتىمتر. اين درخت در ارتفاعات بختيارى ديده مىشود.

u200a٩u200a. زالزالك گونۀ C. pontica C. koch. در بختيارى و جبال بارز كرمان انتشار دارد و در درۀ چالوس در ارتفاع u200a٩٠٠u200a متر از سطح دريا نيز ديده مىشود. درختى است به بلندى u200a١٠u200a متر بىخار. شاخههاى آن خزى، ميوۀ آن تقريبا گرد و زردرنگ به قطر u200a١٢u200a-u200a٨u200a ميلىمتر است.

u200a١٠u200a. C. psudoambigua Pojark درختى است بدون خار ميوۀ آن تخممرغى و به رنگ ارغوانى تيره مىباشد. در ايران در كوههاى هزارمسجد خراسان و در دامنههاى البرز در شيرپلا ديده مىشود.

u200a١١u200a. C. sinaica Boiss. داراى ميوۀ كشيده و سرخرنگ به قطر u200a١٠u200a-u200a٨u200a ميلىمتر، در ايران در كوه دنا انتشار دارد.

u200a١٢u200a. C. pinnatifidus Bge. درختى است بىخار ميوۀ نارس آن كركدار و پس از رسيدن سرخ و صاف مىشود. اين درخت در كرج انتشار دارد.

براى تكثير زالزالك تخم آن را قبل از زمستان در لاى ماسه مىخوابانند و پس از كاشت آنها در خزانه نهالهاى سال دوم و سوم را به محل باغ منتقل مىنمايند. براى به دست آوردن ارقام زينتى بايد روى پايه زالزالك وحشى پيوند زد.