چاتلانقوش - بنه

از انواع پستههاى وحشى است. ميوۀ درخت را نيز در برخى كتب طب سنتى «حبة الخضرا» گويند. در ايران با نامهاى محلى متعددى ناميده مىشود. در اطراف تهران «چاتلانقوش» ، در همدان «شاقلانقوش» ، در ارسباران «چاتانقو» ، در كرج، زنجان، كردستان «سقز» ، ارامنه ارسباران «سقوز-راقور» ، در فارس و بلوچستان «بنه» ، در لرستان «گلخنگكله» يا «گلخونگكله» ، در كرمانشاه «و نوشك» ، در مريوان «قسقان» ، در اشنويه «داربن» و در سردشت «بنشت» ناميده مىشود. به فرانسوى Pistachier de l'Atlas و به انگليسى Wild pistacio گويند. گياهى است از خانوادۀ پستهAnacardiaceae ، نام علمى آن Pistacia atlantica Desf. و مترادف آن Pistacia mutica F. M. است.

مشخصات

درختى است به ارتفاع تا u200a١۵u200a متر با تنهاى نسبتا قطور، ناصاف، تيرهرنگ. برگهاى آن شبيه برگهاى پستۀ شانهاى فرد با u200a۵u200a-u200a٢u200a متر برگچه، هر برگچه بيضى كشيده و نوكدار روى برگ سبز روشن مايل به آبى براق و پشت برگ سبز مات و كنار برگها كمى مژهدار است. گلها گروهى خوشهاى باز هستند. ميوۀ آن كوچك در ابعاد يك نخود كمى بزرگتر با دم دراز داراى پوست سبز كه دانهاى سخت در آن است. پوست سبز آن معطر و دانۀ آن روغنى است. از ساقۀ درخت چاتلانقوش صمغى استخراج مىشود كه در نقاشى و رنگرزى استفاده مىكنند و به نام سقز تلخ و سقز ارمنى در بازار عرضه مىشود. اين درخت و واريتههاى مختلف آن به عنوان پايه براى پيوند پستۀ اهلى به كار مىرود.

درخت چاتلانقوش در جزاير كانارى، سواحل مديترانه تا آسياى صغير و سوريه، قفقاز، ايران، افغانستان و پاكستان انتشار دارد. در ايران در جنگلهاى نيمخشك فارس، كرمان، يزد، بلوچستان، خراسان، آذربايجان شرقى و غربى، كردستان، باختران، لرستان تا ارتفاع u200a٣٠٠٠u200a متر از سطح دريا و در قزوين و كلاك نزديك كرج ديده مىشود.

اين درخت نيز در اثر نيش حشرهاى داراى تورمهايى بنام گال است كه تانن زيادى دارد و در دباغى براى ازالۀ موى پوست به كار مىرود.

واريتههايى نيز از گونۀ فوق با نام چاتلانقوش در ايران مىرويند كه نام آنها عبارت است از:

u200a١u200a. چاتلانقوش كابلى با نام: Pistacia atlantica Desf. subs cabulica) Stocks( Rech. كه مترادف آن P. cabulica Stocks گفته شده است. در كهكيلويه، شاه كوه كرمان، جبال بارز و دامنۀ تفتان بلوچستان و خراسان در بيرجند انتشار دارد.

u200a٢u200a. چاتلانقوش كردى با نام: Pistacia atlantica Desf. subs Kurdica) Zohary( Rech. كه در كرمانشاه، گيلان غرب، ايلام، كرند، سنندج، لرستان، دورود و اشترانكوه، در بختيارى تا گچساران و سىسخت، سيوند، در فارس سعادتآباد، فيروزآباد و بلوچستان ديده مىشود.

u200a٣u200a. چاتلانقوش با نام: Pistacia atlantica Desf. subs mutica) F. &M. (Rech.

كه مترادف آن P. mutica F. &M. گفته شده و در آذربايجان (خوى، علىبولاغ و ارسباران) ، در باختران (كرند و گهواره) ، لرستان، فارس، كرمان، بلوچستان، خراسان (تربت حيدريه و خواف) و در كرج انتشار دارد.

خواص-كاربرد

چاتلانقوش از نظر طبيعت و خواص خيلى شبيه ميوۀ درختان پستۀ وحشى است كه در مورد حبة الخضرأ شرح داده شده است. طبيعت آن در حالت تازه كمى گرم و خشك است و اگر خشك شود خيلى گرم و خشك مىشود.

چاتلانقوش مدر و قاعدهآور است. براى تقويت نيروى جنسى مفيد است و خون بواسير كه قطع شده باشد باز مىكند، معده و كليه را گرم مىكند و نفخ و گاز را تحليل مىبرد و براى سرفه، فلج، لقوه و استسقا مفيد است. معمولا ترشى مىاندازند و در سركه پرورده مىكنند. خوردن آن با سركه براى پاك كردن كبد و رفع سردرد نافع است. ضماد سوختۀ آن براى رويانيدن مو در مواردى كه بيمارى ريزش مو مطرح است، مفيد مىباشد. بطئى الهضم است و براى گرممزاجان مضر مىباشد به همين علت گرممزاجان بايد با سركه يا كتيرا و يا سكنجبين بخورند. روغن مغز چاتلانقوش نيز گرم و خشك است و مبهى است براى تقويت اعصاب نافع است. خوردن آن براى صاف كردن صدا و باز كردن انسداد گرفتگىهاى مجارى عروق و همچنين براى يرقان، سختى ترشح ادرار و درد كمر، زانو، فلج و لقوه مفيد است. اگر با سركه خورده شود براى انواع سمها و سردى اعضا مفيد است و ماليدن روغن آن نيز در مواضع مورد نظر نافع مىباشد. مقدار خوراك آن تا u200a١٠u200a گرم است. چون تشنگى مىآورد بايد با طباشير بخورند.