توت

ميوۀ درختى است كه به فرانسوى Mūre و درخت آن را Mūrier و به انگليسى Mulberry گويند. گياهى است از خانوادۀ Moraceae . دو گونۀ آن معروف است يكى «توت سفيد» كه به فرانسوى Murier blanc و به انگليسى White mulberry گفته مىشود، نام علمى آن Morus alba L. و مترادفهاى آن M. heterophylla Loud. و M. Candida Dod. و M. hispanica Hort. مىباشد. ديگرى «شاهتوت» كه در كتب طب سنتى با نام «توت شامى» و «توت اسود» نام برده مىشود، به فرانسوى Murier noir و به انگليسى Black mulberry گفته مىشود. نام علمى آن Morus nigra L.مىباشد.

درخت توت معمولا كوتاه و بلندى آن u200a۵u200a-u200a۴u200a متر و گاهى تا u200a٢٠u200a متر نيز مىرسد.

برگهاى آن با دمبرگ، پهن نزديك به دايره و قلبىشكل و گلهاى آن نر و ماده جدا و هريك روى يك پايۀ نر و پايۀ ماده است. بعضى از درختان توت فقط پايههاى نر را دارند، اين درختان توت ميوه نمىدهند ولى برخى ديگر فقط پايههاى ماده را دارند و ميوه مىدهند. ارقامى از درخت توت نيز هستند كه هر دو پايۀ نر و ماده را روى يك درخت دارا مىباشند.

مشخصات

توت سفيد درختى است كه ارتفاع آن تا u200a٢٠u200a متر و قطرش تا يك متر مىرسد. پوست تنۀ آن شياردار، خاكسترى مايل به زرد، برگهاى آن مختلف، بعضى با كنارۀ صاف و پنجهاى و برخى قلبى و با كنارۀ دندانهدار، رنگ برگ، سبز روشن و براق با دمبرگ بلند است.

ميوۀ آن مركب، استوانهاى با پايك مىباشد. طول ميوه u200a۴u200a-u200a٢u200a سانتىمتر، رنگ آنها سفيد تا شكرى و قفايى و حتى جگرى برحسب واريتههاى مختلف ديده مىشود، طعم آن شيرين است. از برگ توت در بهار براى تربيت كرم ابريشم استفاده مىشود و به مصرف خوراك كرم ابريشم مىرسد و در پاييز مصرف علوفۀ دام دارد. چوب آن در نجارى مصارف وسيعى دارد، مثلا براى تهيۀ تار استفاده مىشود. درخت توت سفيد در آذربايجان «دوت» و به عربى «توث» و «فرصاد» و ميوۀ آن را «تكى» نامند.

ميوۀ توت سفيد شيرين و مطبوع و ملين است. توت سفيد داراى يك واريته است كه رنگ آن جگرى مايل به سياه است، نام علمى آن Morus alba var nigra. مىباشد و آن را توت سياه نيز مىگويند. توجه شود كه اين شاهتوت نيست و توت سياه از جنس و مزه و خاصيت توت سفيد است و فقط رنگ ميوۀ آن سياه است.

مشخصات شاهتوت

شاهتوت درختى است كه ارتفاع آن كمتر از توت سفيد است و تا u200a١۵u200a-u200a١٠u200a متر مىرسد. پوست تنۀ آن خاكسترى، برگهايش سبز تيره و زبر با قاعدۀ كاملا قلبى، داراى دمبرگ كوتاه است. ميوههايش درشت، كركدار با پايك كوتاه و پس از رسيدن به رنگ سياه آلبالويى تيره درمىآيد و مزۀ آن ترش است. در ايران معمولا با نامهاى «شاهتوت» ، در يزد «توت سياه» و در همدان «توت شرابى» ناميده مىشود.

شاهتوت بومى ايران و آسياى صغير است. در ايران، در آذربايجان غربى در حوالى دره قاسملو به حالت وحشى ديده مىشود. در ارتفاعات كرمانشاه در دامنۀ كوه پرو و همچنين در ييلاقات بيرجند نيز به حالت خودرو ديده مىشود.

تركيبات شيميايى توت سفيد

پوست ريشه توت سفيد داراى بتا-آميرين ^u200a١u200a، سيتوسترول ^u200a٢u200a، رزينوتانول ^u200a٣u200aو مقدارى اسانس است [چونگ يائوچى]. در برگهاى آن كاروتن و سوكسىنيك اسيد، آدنين ^u200a١u200a، كولين ^u200a٢u200a، آميلاز ^u200a٣u200aو در تخم آن اورهآز وجود دارد. در ميوۀ آن ويتامين C ، مواد قندى و سيتريك اسيد يافت مىشود. در خاكستر گياه مقدار زيادى كربنات كلسيم و ساليسيليك اسيد وجود دارد [واناستىنيس-كروزمان*].

خواص-كاربرد توت سفيد

در چين از پوست ريشه، سرشاخههاى جوان، برگ و ميوۀ آن در طب سنتى استفاده مىشود. ريشۀ آن را در زمستان از خاك خارج و كاملا شسته و خوب تميز مىنمايند و شكافهاى طولى به آن مىدهند و در نتيجه پوست آن براحتى جدا مىشود و آنها را بستهبندى مىنمايند و در آفتاب خشك مىكنند. بهترين نوع پوست ريشۀ توت، آن است كه تميز و سفيد و انعطافپذير باشد. دو روش براى تهيۀ پوست ريشۀ توت قبل از خوردن آن در چين معمول است: روش اول اين است كه پوست ريشه خشكشده را شسته و در آب مىگذارند تا نرم شود، سپس آن را قطعهقطعه كرده و سرخ مىكنند. روش دوم اين است كه u200a۵٠u200a كيلوگرم پوست ريشۀ خشك را گرفته با آب جوش و u200a١۵u200a كيلوگرم عسل مخلوط و روى آتش ملايم مىگذارند تا كه پوستها زردرنگ شوند، بعد آنها را بيرون آورده پهن مىكنند تا خشك شوند. پوست ريشۀ توت كه به اين ترتيب تهيه مىشود، شيرين، سرد و خنككننده است و براى معالجۀ انواع بيماريهاى جهاز تنفسى و همچنين براى استسقا به كار مىرود [چونگ يائوچى]، بخصوص براى معالجۀ فشار خون بالا و بىحسى در دست و پا مصرف مىشود [چونگ كوئوتونونگ يائوچى].

از شيرۀ سرشاخههاى جوان و برگ آن نيز براى رفع بىحسى دست و پا استفاده مىشود [هاو]. برگهاى توت كه پس از يخبندان در ماههاى آذر و دى چيده شوند اثر بهترى دارند، آنها را چيده، بستهبندى كرده خشك مىكنند [هو]. در تابستان نيز مقدارى از سرشاخههاى جوان و برگهاى جوان چيده و نگهدارى مىشود. برگ توت پس از خوردن تلخ و شيرين به نظر مىرسد. خنككننده و تببر است. خون را خنك مىكند و التهاب آن را فرومىنشاند و چشمها را درخشان مىسازد و در موارد سرماخوردگى سخت، سرفه، قرمزى و التهاب چشم تجويز مىشود [چونگ يائوچى].

آب دمكردۀ برگها براى رفع تورم چشم مفيد است [هو]. ضمنا خوردن دمكردۀ برگ و سرشاخههاى جوان آن صافكنندۀ خون و خونساز است.

ميوۀ توت سفيد براى تمام مواردى كه پوست ريشۀ آن به كار مىرود با همان خواص مصرف مىشود به علاوه ضد مسموميت مىباشد [استوارت*]و براى معالجۀ روماتيسم نيز به كار مىرود [ايشىدويا]. سرشاخههاى جوان، ساقههاى جوان، ميوه و پوست ريشۀ توت، همۀ آنها مقوى و تونيك و نيروبخش و مدر و براى نرم كردن سينه، رفع سرفه، آسم، عوارض سل و ساير ناراحتىهاى سينهاى و استسقا و روماتيسم مفيد مىباشند و برگهاى آن خونساز و تصفيهكنندۀ خون و خنككننده و محلل است.

ميوۀ آن تشنگى را رفع مىكند و نيروبخش است.

توت سفيد و شيرين يا بهطور كلى توت شيرين از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و تر است و خواص آن: خونساز است و دماغ را تر و تازه مىكند و گرفتگىها را باز مىكند. براى كبد خوب است. چاق مىكند و براى تقويت نيروى جنسى مفيد مىباشد. مدر است و ملين طبع و براى آبله و سرخجه نافع است.

طبق نظر شيخ الرئيس ابو على سينا با اين همه خواص در سردمزاجان، خون را فاسد مىكند و ايجاد سردرد مىنمايد و معده را مختل مىسازد از اين نظر سردمزاجان بايد سكنجبين ترش با آن بخورند.

تركيبات شيميايى شاهتوت

در شيرۀ ميوۀ كمى نارس شاهتوت u200a٣u200a-u200a٢u200a درصد سيتريك اسيد وجود دارد. در ميوۀ رسيدۀ آن در حدود u200a١٢u200a درصد مواد قندى و در برخى ارقام خيلى شيرين تا u200a٢٠u200a درصد قند و كمى صمغ و مقدار جزئى ماليك اسيد و مقدار قابل ملاحظهاى مواد چرب وجود دارد.

خواص-كاربرد شاهتوت

شاهتوت از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك است و قابض و شاهتوت خشك از نظر خواص جانشين سماق مىباشد.

لطيفكننده و بازكنندۀ گرفتگىهاست. حدت خون را تسكين مىدهد و عوارض صفرا را از بين مىبرد و ورمهاى گرم حلق و حنجره را رفع مىكند و تحليل مىبرد و عطش را فرومىنشاند و اشتها را بيدار مىكند. غرغرۀ با آب يا رب آن براى زخمهاى بد، جوشهاى دهان، تحليل ورم حلق، كام و زيان و تقويت آنها مفيد است، خصوصا اگر با آب برگ گشنيز تازه يا آب برگ كاسنى، و يا بامرمكى، و يا زعفران، و يا ايرسا و يا كندر مخلوط شده باشد. خوردن شاهتوت براى زخم روده و اسهال گرم و اسهال خونى خصوصا خشك آن با داروهاى كمكى و مقوى بسيار مفيد است. شاهتوت مضر سينه و ريه و عصب است و از اين نظر بايد با عسل و آب انار شيرين خورده شود.

رب شاهتوت در عمل قائممقام ميوۀ آن است. آب دمكردۀ ريشۀ توت و شاهتوت كه با حدود u200a۴٠u200a گرم ريشه دم شده باشد براى اخراج كرم كدو خصوصا اگر برگ شفتالو به آن اضافه كرده باشند، مفيد است و اگر ريشۀ شاهتوت نيم كوبيده را u200a۴٠u200a گرم در نيم كيلوگرم آب بپزند كه به يكچهارم برسد و شكر و عسل در آن ريخته باشند براى رفع سموم و جنون و درد كمر و پشت كه ناشى از خلط خام باشد، بسيار نافع است.

خوردن دمكردۀ برگ آن نيز همين اثر را دارد و غرغرۀ آن براى خنازير نافع است. خوردن دمكردۀ u200a٣٠u200a گرم ريشكهاى ريشۀ آن با u200a١٠٠u200a گرم انجير كه در نيم كيلوگرم آب پخته شده و به نصف رسيده باشد مسهل قوى سودا مىباشد. مضمضۀ آن براى درد دندان و كمپرس آن براى تحليل ورمهاى بزرگ مفيد است.

اگر آب ريشۀ شاهتوت را كه با ايجاد شكاف در آن گرفته باشند در حدود u200a٢٠٠u200a گرم با u200a٣٠u200a گرم برگ مو و u200a٣٠u200a گرم انجير سياه و كمى آب در ظرفى ريخته درب آن را محكم ببندند و آنقدر بجوشانند كه به يكششم برسد و موى را با آن بشويند خضاب زيبا و خوبى است.

همچنين دمكردۀ برگ شاهتوت يا برگ مو و انجير سياه نيز همين نتيجه را دارد.

خوردن عصارۀ برگ آن در حدود u200a٣٠u200a گرم براى گزيدن جانوران گزنده و حشرات گزنده مفيد است همچنين دمكردۀ پوست درخت شاهتوت ترياق سم شوكران است.

براى اين كار بايد پوست را در آب بجوشانند.

معمولا پس از خوردن توت غذاى ترش نبايد خورد خصوصا پس از شاهتوت.

چون در برگ شاهتوت مقدار قابل ملاحظهاى كربنات كلسيم وجود دارد لذا دمكردۀ آن را مىتوان براى كاهش قند ادرار و معالجۀ بيمارى قند استفاده نمود.