تمشك

به فارسى بهطور كلى «تمشك» و گونههاى آن كه در مناطق مختلف ايران مىرويند با نامهاى محلى خاص ناميده مىشوند از جمله در رودسر و رامسر «تمشك و تموش» ، در نور «لم» ، در راميان «تموشى» ، در گيلان «ولش-لوش» ، در آستارا «هندل» ، در كردستان «تورك» ، در سردشت «دردوك» ، و در الوند و اشترانكوه «تودر» . در كتب طب سنتى با نامهاى «گيهه كوهى» ، «عليّق» ، «توت شوكى» و «عليق الجبل» آمده است. به فرانسوى Ronce و به انگليسىBlack-berry و Bramble گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Rosaceae جنس Rubus داراى گونههاى متعددى است كه در مناطق مختلف جهان مىرويند.

مشخصات

نام علمى چند گونه از آنكه از نظر خواص دارويى بررسى شده و مورد توجه است عبارت است از:

u200a١u200a. Rubus saxatilis L. ؛ گياهى است چندساله با شاخههاى كوتاه، ساده، كمى پوشيده از تار و تيغهاى تيز. برگها سبز پوشيده از كرك. گلها به تعداد u200a۶u200a-u200a٣u200a عدد كه در انتهاى شاخۀ گلدار با رنگ صورتى ظاهر مىشوند. اين گياه در ايران در لاهيجان مىرويد و در هندوستان در ناحيۀ تبت از كشمير تا كومائون بهطور خودرو انتشار دارد.

u200a٢u200a. Rubus caesius L. : به تمشك كبود معروف است، به فرانسوى Ronce bleue گويند و تقريبا در تمام مناطق شمال ايران و شمال غرب و غرب ايران و در منطقۀ اطراف تهران و در الوند و اشترانكوه مىرويد. نام محلى آن در الوند و اشترانكوه «تودر» مىباشد.

گياهى است پايا داراى ساقههاى استوانهاى با شاخههاى متعدد پوشيده از سوزنكهاى نازك خزنده و خاردار. برگها سبز تقريبا بدون دمبرگ مشتمل بر u200a۵u200a برگچه تخممرغى، بعضى از آنها داراى غده و برخى بدون غده است. روى برگها داراى موهاى ريز و پشت برگها كركهاى نمدى سفيد. گلها سفيد و ميوۀ آن شبيه شاهتوت به رنگ آبى سير است.

u200a٣u200a. Rubus fruticosus : از گونههاى معروف است، به فرانسوى Ronce frutescente و Ronce commune و به انگليسى Common black berry يا Common bramble گفته مىشود. گياهى است چندساله و به كمك تيغهاى قوى و زيادى كه روى ساقه و شاخهها دارد به گياهان مجاور خود بند شده و از آنها بالا مىرود. گلها سفيد، ساقهها پنجوجهى، برگها سبز داراى u200a۵u200a برگچه بيضى دندانهدار و ناصاف. ميوۀ آن سياه براق. اين گياه در پرچينهاى كنار مزارع مناطق جنگلى بوفور مىرويد. در اروپا و هندوستان فراوان است، در ايران تا به حال ديده نشده است، ولى از نظر خواص دارويى شبيه گونۀ Saxatilis است كه در ايران مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در تمشك گونۀ R. fruticosus كه مورد تجزيه قرار گرفته در برگهاى آن وجود لاكتيك اسيد ^u200a١u200a، سوكسىنيك اسيد، ماليك اسيد، اكساليك اسيد، تانن و مواد آلبومىنئيدى تأييد شده است. در ميوههاى تمشك سيانيدين-مونوگلوكوزيد ^u200a٢u200aيافت مىشود ]G. I. M. P[ .

در گزارش فنى و علمى ديگرى آمده است كه در هريك صد گرم از قسمت خوردنى ميوۀ انواع مختلف تمشك بهطور متوسط مواد زير وجود دارد:

آب u200a۵u200a/u200a٨۴u200a گرم، پروتئين u200a٢u200a/u200a١u200a گرم، چربى u200a٩u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٩u200a گرم، خاكستر u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٣٢u200a ميلىگرم، فسفر u200a١٩u200a ميلىگرم، آهن u200a٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم،

سديم u200a١u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١٧٠u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a٢٠٠u200a واحد بينالمللى، تيامين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 21 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

در هندوستان جوشاندۀ ريشۀ گونۀ R. fruticosus براى لينت و رفع اسهال خونى خورده مىشود و در موارد حملههاى تشنجى سخت سرفه و براى تسكين سياهسرفه بسيار نافع است.

از دمكردۀ برگهاى گياه براى قطع اسهال و بند آوردن برخى از خونريزيها مصرف مىكنند.

گياه بهطور كلى قلبى است و براى تقويت قلب مفيد است و به علاوه ملين مىباشد.

از گونۀ R. saxatilis به عنوان جانشين R. fruticosus از نظر خواص دارويى مصرف مىشود.

در چين بهطور كلى از تمشكها به عنوان مقوى و براى تقويت نيروى جنسى و تونيك مىخورند [هوپر].

طبق نظر حكماى طب سنتى تمشك از نظر طبيعت مركب القوا يعنى متعادل است ولى بهطور غالب تمايل به طرف سردى و خشكى دارد. در مورد خواص آن معتقدند كه تمام اعضاى گياه خنككننده و خشككننده است. خونريزى را بند مىآورد.

خونروى از سينه را قطع مىكند. خونروى از رحم را بند مىآورد. مقوى احشا و اعضاى داخل شكم است. ضماد برگ آن براى التيام زخمهاى سر و ورمهاى حدقۀ چشم نافع است.

عصارۀ برگ و ساقۀ تازۀ سبز آن با كمى صمغ عربى براى بيمارىهاى گرم سر و چشم خصوصا براى زخم و اشك آمدن و ورمهاى چشم نافع است. جويدن برگ يا ميوۀ آن براى زخمهاى لثه و سستى لثهها و بدبويى دهان و جراحات تازۀ دهان مفيد است. خوردن آب برگ و ساقۀ تازه و سبز آن با كمى صمغ عربى براى تقويت معده و جلوگيرى از اسهال و خونروى از سينه مفيد است.

ضماد برگ آن و يا ضماد عصارۀ برگ آن كه در سايه غليظ شده باشد براى جلوگيرى از خونريزى بواسير نافع است. ميوۀ آن از ساير اعضا قابضتر است و خوردن آن براى تقويت رودهها و خوردن پوست ريشۀ آن براى خرد كردن سنگ كليه نافع است. ضماد برگ آن براى تحليل ورمها و جلوگيرى از توسعۀ ورم و ماليدن عصارۀ ميوۀ تمشك تازه يا عصارۀ گل آن براى خشك كردن زخمها و جراحتهاى تر و جلوگيرى از جريان چرك نافع است.

دمكردۀ برگ و ميوۀ آن براى سياه كردن مو به عنوان جانشين رنگ جالب است.

تمشك مضر كليه است و از اين نظر بايد با شكر خورده شود. مقدار خوراك از عصارۀ گل آن u200a١۴u200a-u200a١٢u200a گرم است.

گونههاى پرورشى و يا به اصطلاح نوع بستانى تمشك به فارسى «گيهه» و «تمشك پرورشى» گفته مىشود و معمولا در باغها كاشته مىشود. اين گونهها نيز از خانوادۀ Rosaceae هستند. بهطور كلى آنها را به فرانسوى Ronce framboisierو Framboisier و ميوۀ آن را Framboise و به انگليسى Raspberry نامند. ميوۀ آنها شيرين و معطر است و انواع قرمز و سياه و ارغوانى دارد و نامهاى علمى چند گونۀ معروف از آنها به شرح زير است:

u200a١u200a. تمشك پرورشى قرمز كه به انگليسى Red respberry گفته مىشود. نام علمى آن Rubus idaeus است و در كوهستانات اروپا بهطور وحشى انتشار دارد و واريتهاى از آن با نام علمى Rubus idaeus var strigosus در امريكا مىرويد و ميوۀ آن در بازارهاى امريكا و اروپا عرضه مىشود.

u200a٢u200a. تمشك سياه كه به انگليسى Black respberry گفته مىشود. نام علمى آن Rubus occidentalis مىباشد و در امريكاى شمالى انتشار دارد.

u200a٣u200a. تمشك ارغوانى كه به انگليسى Purple respberry گويند. آميختهاى از دو گونۀ فوق است. اصولا تمشكها به آسانى باهم آميخته مىشوند به اين دليل صدها گونه و رنگ متفاوت دارند.

تمشكها دو نوع عمده دارند يكى انواعى كه يك محصول مىدهند و آنها را به فرانسوى Non remontantes نامند و ديگر انواعى كه دو محصول مىدهند و به Remontantes معروف هستند. يك محصول در بهار و يك محصول در پاييز. از نظر تركيبات شيميايى در هريك صد گرم ميوۀ تمشك معطر خام مواد زير موجود است:

الف) تمشك سياه

آب u200a٨٠u200a گرم، پروتئين u200a۵u200a/u200a١u200a گرم، چربى u200a۴u200a/u200a١u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a١۵u200a گرم، كلسيم u200a٣٠u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢٢u200a ميلىگرم، آهن u200a٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a١u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١٩٩u200a ميلىگرم، ويتامين A جزئى، تيامين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 18 ميلىگرم.

ب) تمشك قرمز

آب u200a٨۴u200a گرم، پروتئين u200a٢u200a/u200a١u200a گرم، چربى u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a١٣u200a گرم، كلسيم u200a٢٢u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢٢u200a ميلىگرم، آهن u200a٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a١u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١۶٨u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a١٣٠u200a واحد بينالمللى، تيامين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 25 ميلىگرم.

خواص و كاربرد

از نظر خواص بسيار مشابه ساير گونههاى تمشكها هستند. اين تمشكها معمولا به صورت ميوۀ تازه و به صورت مربا و كنسرو و شربت مصرف مىشود.