انگور (درخت)

درخت انگور در كتب فارسى و در كتب طب سنتى با نامهاى «مو» ، «تاك» ، «رز» ، «تنك» ، «كرم» ، «عنب» ، «انگور وحشى» ، «بوداوه» ، «آمباسلوقى» ، «كرم برّى» و «شجرة العنب» نام برده مىشود. به فرانسوى Vigne و به انگليسىGrape vine يا Vine tree گفته مىشود. ميوۀ آن، انگور را به فرانسوى Raisin و به انگليسى Grape و كشمش را به فرانسوى Raisin sec و به انگليسى Dryed raisin نامند. درختى است از خانوادۀ Vitaceas داراى گونههاى مختلفى است كه بومى مناطق اروپا، آسيا و امريكا مىباشند. نام علمى گونۀ وحشى آن Vitis sylvestris Gmel. يا Vitis vinifera L.

مىباشد.

گونههايى از درخت انگور وحشى در جنگلهاى ايران بهطور خودرو مىرويند و نامهاى محلى آنها از جمله در گيلان «رز، ديورز و تلهرز» ، در مازندران «غوره و مالهغوره» ، در اروميه «غوره» ، در سردشت «ميو» و در كردستان «رش و ترهرش» مىباشد.

مشخصات

درخت انگور وحشى درختى است بالارونده و با پيچكهايى كه دارد u200a١۵u200a-u200a١٠u200a متر از درختان جنگلى مجاور بالا مىرود. برگهاى آن پنجهاى داراى u200a۵u200a قسمت، كه كنارۀ هريك از قسمتها در بعضى ارقام دندانهدار و در برخى بىدندانه يا كمدندانه است. سطح فوقانى برگها صاف، سبز روشن يا تيره و سطح تحتانى معمولا ناصاف و با خشونت و سبز مات است. گلها خوشهاى، بلند، ميوه، سته، گرد، سياهرنگ يا سبزرنگ است. دانۀ آن تخممرغى، كوچك و گلابىشكل با نوك كوتاه مىباشد.

تكثير مو مانند اغلب گياهان بهطور كلى از طريق كاشت بذر، قلمه، خوابانيدن و پيوند امكان دارد، ولى روشى كه بيشتر معمول است از طريق كشت قلمه و خوابانيدن و پيوند نهال جديد مىباشد كه ضمن صرفهجويى در مدت زمان براى داشتن درخت باردهنده، از نظر نوع مو نيز همان نوعى كه از آن قلمه گرفته شده به دست خواهد آمد.

چون خواص دارويى قسمتهاى مختلفۀ مو متفاوت است، لذا بدوا به شرح اعضاى مختلف يك خوشۀ انگور از نظر تركيبات و مواد عامل شيميايى مىپردازيم.

تركيبات شيميايى

يك خوشۀ انگور بهطور كلى شامل قسمتهاى زير است:

u200a١u200a. دم خوشه و دم حبهها كه u200a۴u200a-u200a٣u200a درصد خوشه را تشكيل مىدهد.

u200a٢u200a. گوشت داخل حبهها (پولپ) كه u200a٨٨u200a-u200a٨۶u200a درصد خوشۀ انگور را تشكيل مىدهد.

u200a٣u200a. پوست حبهها كه u200a٩u200a-u200a٧u200a درصد خوشۀ انگور را تشكيل مىدهد.

u200a۴u200a. دانۀ داخل حبهها كه u200a۵u200a-u200a١u200a درصد خوشه را تشكيل مىدهد.

* u200a١u200a. در دم خوشۀ انگور مواد زير مشخص شده است:

تانن u200a٢u200a-u200a١u200a درصد، مواد رزينى u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a درصد، تارتر u200a١u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a درصد (تارتر از نظر شيميايى به تارتارات اسيد دو پتاسيم ^u200a١u200aگفته مىشود و رسوب شورى است كه در بشكههاى شراب باقى مىماند يا قشر زردى كه اطراف دندانها را مىگيرد) ، اسيدهاى آزاد u200a٩u200a/u200a٠u200a-u200a٣u200a/u200a٠u200a درصد (منظور از اسيدهاى آزاد اسيد تارتاريك و اسيد ماليك و. . .

است) ، مواد معدنى u200a٨u200a/u200a٢u200a-u200a٧u200a/u200a١u200a درصد، و ساير مواد.

u200a٢u200a. در گوشت داخل حبه يا پولپ انگور كه كاملا رسيده باشد، در انگورهاى مناطق پرآفتاب مانند ايران كه قند آن زياد مىباشد، مواد زير مشخص شده است:

آب u200a٨٠u200a-u200a٧٠u200a درصد، مواد قندى قابل تخمير (گلوكوز و لوولوز)u200a٢۴u200a-u200a١٧u200a درصد، بىتارتارات دو پتاسيم ^u200a١u200au200a٧u200a/u200a٠u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a درصد و اسيدهاى آزاد u200a۴۵u200a/u200a٠u200a-u200a٣u200a/u200a٠u200a درصد (اسيد تارتاريك، اسيد ماليك و. . .) ،

مواد ازته

مواد معدنى

مواء چربى و اسانس روغنى

خيلى متغير و كم

و بعلاوه در حدود u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم ارسنيك در هر u200a١٠٠u200a سانتىمتر مكعب آب انگور وجود دارد.

در هريك صد گرم قسمت قابل خوردن انگور خام (حبۀ انگور) مواد زير موجود است:

آب u200a٨٠u200a-u200a٧۵u200a درصد، پروتئين u200a٣u200a/u200a١u200a درصد، مواد قندى u200a٢٢u200a-u200a١۵u200a درصد (بسته به واريته) ، كلسيم u200a١٢u200a ميلىگرم، فسفر u200a٢٠u200a ميلىگرم، آهن u200a۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٣u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١٧٣u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a١٠٠u200a واحد بينالمللى، تيامين u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و ويتامين C 4 ميلىگرم.

u200a٣u200a. در پوست حبهها مواد زير مشخص شده است:

تانن u200a۶u200a/u200a١u200a-u200a٢u200a/u200a١u200a درصد، تارتر u200a٣u200a/u200a١u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a درصد، اسيدهاى آزاد u200a٩u200a/u200a٠u200a-u200a٣u200a/u200a٠u200a درصد، مواد معدنى u200a٩u200a/u200a١u200a-u200a٢u200a/u200a١u200a درصد و ساير مواد.

u200a۴u200a. در دانه يا تخم انگور تانن و مقدارى روغن قابل استخراج به رنگ زرد مايل به سبز وجود دارد.

در برگ مو، موادى از جمله ساكاروز ^u200a٢u200a، لوولوز ^u200a٣u200a، اينوزيت ^u200a۴u200a، تانن ^u200a۵u200a، كوئرسىتين، كوئرسيترين ^u200a۶u200a، كاروتن، اسيدهاى آلى، تارتر ^u200a٧u200aو. . . مشخص شده است.

در غوره كه انگور نارس مىباشد در حدود u200a٣u200a درصد اسيدهاى آلى از جمله اكساليك اسيد ^u200a١u200a، ماليك اسيد، تارتاريك اسيد ^u200a٢u200a، راسميك اسيد ^u200a٣u200a، مقدار كمى در حدود u200a١u200a درصد قند و كمى اسانس مشخص شده است.

خواص-كاربرد

انگور، طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت گرم و تر مىباشد و در مورد خواص آن معتقدند كه منضج يعنى اعتدالدهندۀ اخلاط است. بسيار مغذى و مقوى است. توليد خون صالح كرده و خون را صاف مىنمايد. مواد سوداوى و سوخته را دفع مىكند. براى سينه و ريه خوب است. توصيه اين است كه در جريان خوردن حبههاى انگور پوست حبهها بيرون انداخته شود زيرا پوست انگور بخصوص در مورد انگورهاى پوستكلفت خيلى ديرهضم است و به علاوه ناراحتىهاى معدى نيز توليد مىكند.

آب انگور براى معدههاى تر و نفخى مضر است و ايجاد گاز و نفخ مىكند. در اين موارد بايد با زيره و رازيانه خورده شود و براى گرفتگىهاى كبد و طحال و نفخهاى كليه نيز مضر است و از اين نظر بايد با تخم كرفس خورده شود. به مزاج لينت مىدهد و ايجاد تشنگى مىنمايد و بايد با غذاهاى ترش خورده شود تا تشنگى رفع شود زيرا خوردن آب سرد بعد از انگور موجب فساد آن در معده و ايجاد استسقا و تبهاى عفونى مىگردد. اسراف در مصرف آب انگور بهطور مداوم ايجاد سنگ كليه مىكند.

هر قدر انگورهاى آلوده و آفتدار براى تهيۀ آب انگور مصرف شود، تشكيل رسوبات در كليه سريعتر است، بنابراين آب انگور بايد از انگور تازه و سالم تهيه شود.

انگور نبايد بىدرنگ پس از چيدن خورده شود و بهتر است پس از u200a٢u200a-u200a١u200a روز خورده شود. انگور تازه نفاخ و ملين است و انگور مانده كه پوست آن پژمرده شده باشد مفيدتر و نفخ آن كمتر است و از نظر خواص بهتر و بىضررتر از انگور تازه است.

انگور مقوى بدن است، خون صالح را زياد مىكند، منضج و ملين است و براى تبهاى مزمنه و سرد نافع است، به علاوه سريع الهضم است و براى بيمارىهاى سينه و ريه نافع مىباشد. مويز و كشمش از هر نظر بهتر است و براى معده، كبد، كليه، مثانه و سينه مفيد مىباشد.

روغن انگور بسيار محلل و گرمكنندۀ بدن و نرمكنندۀ پوست است. براى تهيۀ روغن انگور، حبههاى آن را فشرده و آب و تفاله آن را با روغن زيتون مكرر جوشانيده و صاف مىكنند.

دانه يا هستۀ انگور از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك است و به سبب مقدارى تانن كه دارد بسيار قابض است و ايجاد نفخ و گاز مىكند و شكم را بند مىآورد و قبض مىكند و ترشح ادرار و اسپرم را كم مىكند. دانۀ انگور براى مثانه و كليه مضر است.

پوست حبۀ انگور از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك و خيلى ديرهضم است و در زواياى چين و چروكهاى رودهها مىماند و ايجاد نفخ و گاز مىكند. گرد سوختۀ پوست خشك حبۀ انگور براى اكثر زخمها مفيد است. بنابراين در موقع خوردن انگور تازه بايد حتى الامكان آب آن را مكيد و پوست آن را بيرون انداخت.

برگ مو مقوى و قابض و مدر است. جوشاندۀ u200a٣٠u200a گرم برگ در هزار گرم آب براى قطع اسهال، جلوگيرى از خونروى، ازدياد ترشح ادرار، نقرس، يرقان و واريس مصرف مىشود. پيچكهاى سبز و جوان مو نيز مانند برگ مو، خواصى مشابه آن دارد و معمولا عصارۀ آن را بتنهايى و يا مخلوط با عصارۀ برگ مو به مقدار u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم در روز براى جلوگيرى از خونريزى داخلى و رفع اسهال ساده يا اسهال خونى مصرف مىكنند.

غوره در كتب طب سنتى «حصرم» نام برده مىشود. به فرانسوى Raisin vert و به انگليسى Unripegrape ناميده مىشود. از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و قابض است و براى رفع ورم مخاط دهان و نرمى لثهها به كار مىرود. آب غوره براى جلوگيرى از چاقى مفرط و مقابله با اسكوربوت يا بيمارى كمى ويتامين C نافع است و به علت وجود تارتارات اسيد دو پتاسيم در آن براى سياتيك و روماتيسم حاد بسيار نافع است.

سركه در كتب طب سنتى با نام «خل» و به فرانسوى Vinaigre و به انگليسى Vinegar گفته مىشود. مايعى است ترش كه از تخمير شراب به دست مىآيد و در حقيقت يك نوع اسيد استيك رقيق و طبيعى و غير خالص است. سركه به تمام مايعهاى الكلى اطلاق مىشود كه الكل آنها تبديل به اسيد استيك شده باشد. سركه با روش صنعتى با تخمير شراب به دست مىآيد كه از ذكر جزئيات آن در اينجا صرفنظر مىكنيم زيرا خارج از بحث ماست. فقط از نظر توجه به نحوۀ توليد و حدود انعكاس انگور در توليد آن به روش تهيۀ سركۀ خانگى انگور مىپردازيم كه در موقع ذكر خواص آن شايد آگاهى از روش توليد بىاثر نباشد.

روش سنتى تهيۀ سركه

تهيۀ سركه خيلى ساده است، آب انگور را گرفته صاف نموده و يا بدون اينكه صاف كنند با تفالههاى داخل آب انگور فشرده شده همه را در داخل خم سفالى يا چينى يا بشگهاى مىريزند. در روش سنتى رسم بوده قسمت داخلى خم را پيه مىماليدند سپس معادل ده درصد وزن آب انگور سركۀ پاك خوبى در آن ريخته و سر خم را محكم پوشانيده و در آفتاب يا جاى گرم مىگذاردند تا برسد.

روش ديگر اين است كه از ابتدا سركه نمىريزند و صبر مىكنند تا آب انگور جوش آيد سپس سركه و نمك مىريزند و مىگذارند كه برسد و ترش گردد. يا اينكه از استحالۀ خودبهخود شراب به دست مىآورند.

سركه علاوه بر اسيد استيك داراى اسيد ماليك و تارتارات اسيد پتاس و آهك و كمى مادۀ رنگين است.

سركه از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك است و در مورد خواص آن معتقدند كه قابض و خشككنندۀ رطوبتها مىباشد و سريع النفوذ است و اخلاط غليظه را قطع مىكند. ماليدن آن بتنهايى يا با روغن زيتون براى سردرد گرم و سردردهايى كه از آفتابزدگى باشد و يا سردردهايى كه از صفرا باشد و يا در اثر حمام گرم ايجاد شده باشد نافع است و كمپرس سركه يا كمپرس سركه كه در گلاب جوشانيده باشند روى پيشانى براى موارد فوق نافع و مفيد است. بخور سركه رقيق نيز براى ورم حلق و گلو مفيد است. اگر سركه را با عسل مخلوط نمايند و به پوست در محل خونمردگى بمالند براى تسريع جذب خونمردگى مفيد است. ريختن قطرۀ سركه در گوش براى تسكين درد گوش مجرب است و بخور آن در گوش براى طنين (صدا در گوش) و سنگينى شنوايى و باز كردن گرفتگىها و قوت شنوايى مفيد است.

سركه عنصل كه روش تهيۀ آن در بخش پياز دشتى يا اسقيل در جلد ديگر اين كتاب ذكر شده است و از سركه و عنصل (پياز دشتى) تهيه مىشود خواص مبسوطى دارد كه مشروحا در همان قسمت ذكر شده است و خوانندۀ عزيز به آن جلد از كتاب مراجعه فرمايند.

ترشى گردوى نارس نيز بسيار نافع است. براى تهيۀ آن گردوى نارس را موقعى كه به اندازۀ يك فندق است از درخت چيده و در سركه مىاندازند و مىگذارند تا خوب برسد و به صورت ترشى درآيد. مصرف اين ترشى نيز در تمام مواردى كه براى تأثير سركه عنصل در بيمارىهاى دهان و حلق و لثه ذكر شد مؤثرتر مىباشد.

خوردن سركه بتنهايى براى قطع خونريزى داخلى، كمك به هضم غذا، تحريك اشتها، قطع صفرا و باز كردن گرفتگىهاى ماساريقا ^u200a١u200aو سپرز و رسانيدن تأثير داروها به طحال بسيار نافع است و مداومت خوردن آن بهطور ناشتا براى قطع كرم معده مفيد است.

ماليدن آن براى سوختگى آتش، جلوگيرى از گسترش زخمهاى عفونى و بد، اكزماى متقرح، خارش بدن و گزيدن حيوانات سمّى گرم نافع است. ريختن سركه روى عضو در محل گزيدن جانوران سمّى و براى جلوگيرى از خونريزى خارجى و قطع جريان آن مفيد است.

مضار: سركه براى اشخاص پير و سالخورده و اشخاص سوداوىمزاج و بيماران مبتلا به بيمارىهاى ريوى مانند سرفۀ تازه و خشك، درد مفاصل، ضعف احشا و آلات داخل شكم، نيروى جنسى و رحم مضر مىباشد و براى اعصاب، اعضا و افعال مرتبط با اعصاب، نيروى جنسى و سردمزاجان نيز مضر است.

مداومت در خوردن آن مولد استسقا، ضعف ديد چشم، زردى رنگ رخسار و لاغرى بدن است. براى عدم برخورد با اين عوارض، اين قبيل اشخاص در صورتى كه لازم باشد سركه بخورند با شيرينىها و آبگوشت چرب بخورند. در موارد سرفه با شيرينى و روغن بادام و داروهاى با حرارت ضعيف ميل كنند و در موارد ضعف اعصاب با عسل و ادويۀ گرم مصرف شود. مقدار خوراك آن تا u200a٣۵u200a گرم در بعضى موارد مىتوان به جاى سركه از آب ليمو استفاده نمود.

درخت انگور وحشى در كليۀ جنگلهاى شمال ايران از گرگان تا ارسباران همچنين در جنگلهاى شمال غرب سردشت كردستان و سفيددشت لرستان مىرويد و واريتههاى بسيار متنوعى از اين درخت نيز در تمام مناطق كشور، گرمسيرى و سردسيرى پرورش داده مىشود، در مناطق گرمسير ارقام زودرس و در سردسير ارقام ديررس كاشته مىشود. طبق بررسى كارشناسان كشاورزى ايران در مناطق مختلف ايران بيش از u200a٣٠٠u200a رقم مختلف انگور كاشته مىشود.

«فقاح الكرم» كه شكوفۀ درخت انگور است از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك و معطر است. بهترين آن شكوفههاى تازه از مو وحشى است.

خواص آن مقوى معده است، قى و سكسكه را تسكين مىدهد و اگر عرق آن با تقطير گرفته شود، قوىتر و مؤثرتر است.

در چين از ريشۀ مو به عنوان آرامكنندۀ قى و مدر [استوارت]و براى ازدياد ترشح شير و معالجۀ خنازير [هو]استفاده مىشود. انگور به عنوان تونيك و مدر و آنتىليتيك يا ضد سنگ ^u200a١u200aبه كار مىرود.

در هندوستان از شيرۀ شاخههاى سبز و جوان مو براى معالجۀ بيمارىهاى پوست ماليده مىشود. برگهاى مو به عنوان قابض و براى قطع اسهال مصرف دارد و از عصارۀ غوره يا آبغوره به عنوان قابض در موارد ناراحتىهاى حلق و گلو مىخورند. كشمش را به عنوان خنككنندۀ شيرين، ملين، مقوى و براى رفع تشنگى و كاهش حرارت بدن، قطع سرفه، خشونت صدا و تقويت مصرف مىكنند.

u200a١u200a) . Tartarate acide de Potassium-Tartr

u200a٧u200a) . Tartree