انار

در كتب طب سنتى با نام عربى آن «رمان» نام برده شده است. به فرانسوى Grenade و به انگليسى Pomegrenateگفته مىشود.

ميوۀ درختى است كه درخت آن را درخت انار و به فرانسوى Grenadier و به انگليسى Pomegrenate tree گويند. گياهى است از خانوادۀ Puniaceae يا Granataceae ، نام علمى آن Punica granatum L. مىباشد.

مشخصات

انار كه مشهور است از سرزمين ايران برخاسته درخت كوچكى است با شاخههاى كمى تيغدار. برگهاى آن كاملا سبز، براق، گل آن به رنگ قرمز انارى داراى تعداد زيادى اتامين (آلت نر) و يك تخمدان كه داراى خانههاى متعدد مىباشد. ميوۀ آن كروىشكل، پوست آن ضخيم و قرمز و داخل آن تعداد زيادى دانۀ سخت است كه اطراف هر دانه را پوشش آبدار شيرين يا ترش و شيرين قرمز رنگ شفاف شيشهاى فراگرفته است. اين دانهها و پوشش آبدار اطراف آنها قسمت خوردنى انار را به عنوان ميوه تشكيل مىدهد ولى از نظر طب سنتى تمام قسمتهاى اندام اين گياه مفيد و دارويى است كه شرح داده خواهد شد.

انار يك گياه نيمه گرمسيرى است كه از قديم در مناطق نيمه گرم ايران مىرويد. در ايران در بلوچستان در مناطق مركزى اطراف كوير مركزى، مناطق غربى، و شمال ايران بهطور وحشى وجود دارد. و در اغلب مناطق نيمه گرم ايران نيز بهطور پرورشى كاشته مىشود. در بين النهرين، شمال افريقا، جنوب اروپا و اسپانيا نيز انتشار دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گزارشى در ]G. I. M. P[ آمده است كه از پوست درخت انار آلكالوئيد، پلهتيهرين ^u200a١u200aو. . . گرفته مىشود. و در پوست ريشۀ آن چهار آلكالوئيد به نامهاى پزودوپلهتيهرين ^u200a٢u200a، پلهتيهرين، ايزوپلهتيهرين ^u200a٣u200a، متيلپلهتيهرين ^u200a۴u200aو مقدار زيادى تانن يافت مىشود.

در گزارش ديگرى در ]S. G. I. M. P[ آمده است كه در پوست درخت بتوليك اسيد ^u200a۵u200aو اورسوليك اسيد ^u200a۶u200aنيز وجود دارد و در برگهاى آن نيز هر دو نوع اسيد فوق يافت مىشود. در پوست درخت علاوه بر u200a۴u200a آلكالوئيد يادشده، سه نوع تركيب اساسى ديگر نيز وجود دارد.

عصارۀ پوست درخت به عنوان ضد كرم بر ضد تيپورم ^u200a٧u200aو همچنين بر ضد هايمنولپىدوزيس ^u200a٨u200aمؤثر است. عصارۀ آبى آن اثرش كمتر از عصارۀ تهيهشده با سركه ^u200a٩u200aمىباشد. اثر ضد كرم و كرمكشى آن مربوط به وجود آلكالوئيد ايزوپلهتيهرين مىباشد.

پوست ريشۀ آن داراى اثر كرمكشى بر ضد تنياكانينا ^{u200a١٠u200a}است.

در هريك صد گرم پولپ قرمزرنگ پر آبى كه اطراف دانههاى انار را فراگرفته است در حالت خام مواد زير وجود دارد:

آب u200a٨٢u200a گرم، پروتئين u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم، مواد چرب u200a٣u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a١۶u200a گرم، كلسيم u200a٣u200a ميلىگرم، فسفر u200a٨u200a ميلىگرم، آهن u200a٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٣u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٢۵٩u200a ميلىگرم، تيامين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، ويتامين C u200a۴u200a ميلىگرم و نياسين u200a٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم.

پوست ريشۀ انار در سرتاسر خاور دور به عنوان داروى مؤثر كرمكش بر ضد تيپ ورم شناخته شده است. [ماسون*-ليو*-باكر*]. همچنين بر ضد ساير انواع كرم روده نيز مؤثر است ولى توصيه شده است كه در مواقع خوردن جوشاندۀ پوست ريشۀ انار، از خوردن روغن كرچك خوددارى شود زيرا ممكن است مسموميت ايجاد نمايد [چيو*]. ميوۀ آن داراى مقدار زيادى تانن و بنابراين قابض است و جوشاندۀ ميوه يا پوست ميوۀ آن براى معالجۀ اسهال و اسهال خونى نافع مىباشد [واناستىنيس- كروزمان*]. اين جوشانده به عنوان مايع شستوشو براى التيام بواسير و ترشحات سفيد مهبل يا لوكورهآ ^u200a١u200aنيز مصرف مىشود [پتلو*]. اين جوشانده را مىتوان از غنچهها، گل و پوست ساقههاى آن نيز تهيه نمود [پتلو*].

[لو*]در كتابش مىنويسد كه از پوست درخت به عنوان داروى تهيۀ غرغره براى شستوشو و غرغرۀ زخمهاى گلو و مايع شستوشو براى قطع خونريزى بينى استفاده مىشود. در مورد التيام زخم گلو و تهيۀ غرغره [كاريونه-كيمورا*]، جوشاندۀ پوست ميوۀ انار را توصيه مىكند. جوشاندۀ برگهاى جوان نيز براى غرغره مستعمل است [كوئى زمبينگ]و جوشاندۀ برگها و ريشههاى درخت انار نيز براى رفع بىنظمى قاعدگى تجويز مىشود و مرهمى از لهشدۀ برگها را نيز براى رفع خارش روى موضع مىاندازند [بركيل و هانيف**]. از گلهاى لهشدۀ انار مخلوط با روغن كنجد پماد خوبى براى سوختگى درست مىكنند [هو]. ميوۀ انار ضد سرفه [ليو**]و ملين [روا*] است.

جوشاندۀ پوست درخت و ريشۀ آن ضد كرم كدو است. در ويتنام شمالى به عنوان ضد كرم كدو يا تنيافوژ ^u200a٢u200aمصرف مىشود و Petelot هشدار مىدهد كه در موارد مصرف براى دفع كرم كدو بايد محتاط بود، زيرا ممكن است عوارض مسموميت ايجاد نمايد.

[موزينگ]و [شرام]معتقدند كه گياه داراى خاصيت باكترىكشى نيز مىباشد.

در هندوستان از پوست ريشۀ درخت و از پوست ساقۀ درخت به عنوان قابض و كرمكش مخصوصا ضد كرمهاى نوارى استفاده مىشود و از پوست ميوۀ انار مخلوط با ادويه معطر مانند ميخك ^u200a١u200aو نظاير آن در موارد اسهال و اسهال خونى به كار مىرود. تخم آن مقوى معده و آب انار مقوى قلب و معده و خنككننده است.

خواص-كاربرد

از تمام گل، برگ، پوست ساقههاى سبز و جوان و پوست ريشه، پوست ميوه و دانه و سرانجام عصاره و آب انار استفادۀ درمانى به عمل مىآيد.

از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى بهطور كلى تمامى ميوۀ انار سرد و تر است و قابض مىباشد.

آب فشردۀ انار نيز سرد و تر است و كمتر از پوست انار قابض مىباشد. پوست انار سرد و خشك و بسيار قابض است. انار ترش رودهها را خراش مىدهد بخصوص اگر ناشتا خورده شود و ممكن است موجب التهاب رودهها شود.

گل انار بسيار قابض است و پوست درخت و پوست ريشه بسيار قابضتر از ساير قسمتها مىباشد.

انار شيرين: از نظر طبيعت سرد و معتدل و كمى تر و درعينحال قابض است. از نظر خواص معتقدند كه توليد اخلاط صالح مىكند ولى نفاخ است، لذا در گرم مزاجها موجب و باعث نعوظ مىشود. ملين شكم است و ترشح ادرار را افزايش مىدهد و مدرّ است. ايجاد تشنگى مىنمايد. اگر آب انار شيرين بعد از طعام خورده شود براى تصفيۀ خون و تقويت كبد و يرقان و خفقان و سرفۀ گرم و صاف شدن صدا و رفع حكه و باز شدن رنگ صورت نافع است. اسراف در خوردن آن مضر است. غذا را در معده فاسد مىكند و معده را سست مىنمايد و ايجاد نفخ مىكند. در اين قبيل موارد بايد از انار ترش براى رفع عوارض حاصله استفاده شود و در مورد اشخاص سردمزاج زنجبيل پرورده بخورند.

رب انار شيرين در اينگونه خواص از آب آن قوىتر است و براى احتراز از بروز عوارض فوق الذكر بهتر است با مصطكى خورده شود. اگر سر انار شيرين را سوراخ كرده و به دفعات تا آنجا كه گنجايش داشته باشد روغن بادام شيرين يا روغن بنفشه در آن ريخته و آن را روى آتش گذارند تا روغن آن جذب شود و سپس آن را فشار دهند و بمكند، براى رفع درد سينه و سرفه مزمن خشك بسيار مجرب است و اگر آب انار را با شكر و نشاسته و صمغ عربى و روغن بادام نيمگرم مخلوط و آن را بخورند نيز همين اثر را دارد. دانۀ آن نفاخ است و در معده ايجاد گاز مىكند و گرد گل سوختۀ آن براى التيام جراحتها و خشك كردن آنها مفيد است.

اگر غنچۀ گل ناشكفتۀ انار شيرين را (u200a٢u200a-u200a١u200a عدد بسته به سن و نيروى بدنى طفل) با قدرى از برگهاى نورستۀ خار مغيلان (u200a٢u200a-u200a١u200a گرم) و كمى زيرۀ سفيد ساييده (u200a٢u200a-u200a١u200a گرم) با قدرى آب نيمگرم مخلوط و به اطفال شيرخوار يا كمى بزرگتر بخورانند اسهال سادۀ آنها را كه به سبب دندان درآوردن و عوارض سادۀ ديگر ايجاد شده باشد، رفع مىكند. البته اين كار بايد چند روز تكرار شود.

انار شيرين و ترش را كه به فارسى ميخوش گويند در سردى و ترى معتدل است و انار خيلى ترش خيلى سرد و خشك است و قابض و ترشح ادرار را زياد مىكند و حرارت معده و غليان خون را تسكين مىدهد و اسراف در خوردن آن موجب ايجاد زخم و التهاب در رودههاست و براى سردمزاجها مضر مىباشد و عمل كبد را ضعيف مىكند و نيروى جنسى را كاهش مىدهد و از اين نظر بايد با انار شيرين و زنجبيل پرورده و نظاير آن خورده شود. آب مخلوط انار شيرين و ترش (u200a۵٠٠u200a-u200a٢۵٠u200a گرم) كه با حدود u200a١٠٠u200a گرم شكر مخلوط شده و خورده شود مسهل صفرا و مقوى معده است و براى تبهاى صفراوى و يرقان و جرب و حكه بسيار مفيد است. مضمضۀ آب آن براى زخمهاى بد دهان نافع است. رب انار ترش در جميع موارد از آب آن قوىتر است. اگر داخل انار را خالى كرده و روغن گل سرخ در آن بريزند و بر آتش ملايم گذارند و سپس چند قطره در گوش بچكانند براى درد گوش بسيار نافع است.

مخلوط انار شيرين و ترش، سرد و خشك است و قابض و براى كاهش التهاب و تشنگى مفرط و تبهاى تند و قى و خمارى و رفع و يار زنان حامله و بدى و زردى رنگ صورت، بسيار نافع است.

دانۀ انار: قابضتر از آب و رب انارين است. كوبيدۀ دانۀ انار ترش كه بهطور مساوى با مويز و معادل يكپنجم وزن آن زيره كرمانى مخلوط و خورده شود، براى رفع قى و تقويت معده بسيار مؤثر است. مضر التهاب روده و سرفه مىباشد و از اين نظر بايد با گردو و مويز خورده شود.

گل انار كه به گلنار فارسى معروف است به صورت دمكرده بهطور غرغره براى التيام زخمهاى دهان و خونريزى بن دندان و عصارۀ آن با گلاب براى رفع ورم چشم و با آب بارهنگ براى زخم آلات تناسلى مرد و با آب براى رفع خراشهاى پا كه از كفش تنگ ايجاد شده باشد و با سركه براى باد سرخ بسيار نافع است.

عصارۀ پوست و قسمت پيه سفيد داخل انار از نظر درمانى قائممقام عصارۀ گل آن است.

معمولا در ايران بيشتر از گل انارهاى وحشى استفاده مىشود كه آن را گلنار فارسى گويند، بخصوص در شمال ايران و در گيلان كه انار وحشى فراوان است مرسوم است كه از دمكردۀ گلنار فارسى براى رفع اسهالهاى مزمن و در استعمال خارجى به عنوان غرغرههاى قابض بهطورى كه فوقا ذكر شد، استفاده مىكنند.

پوست انار و گوشت سفيد داخل آن بسيار قابض است و سرد و خشككننده مىباشد. گرد كوبيده و خشك آن براى خشك كردن زخم شانكر ساده مفيد است.

مضمضۀ جوشاندۀ آن براى تقويت لثه و قطع خونريزى آن و خوردن جوشانيدۀ آن براى كنترل سلس البول و شستن مقعد با آب جوشاندۀ آن براى بواسير و بيمارىهاى مقعد و خوردن از گرد خشك شد و ساييدۀ آن به اندازۀ u200a۴u200a گرم مخلوط با آب گرم براى دفع كرم معده و روده بسيار مفيد است. اگر جوشاندۀ ريشۀ درخت انار تهيه شود در تمام موارد فوق مؤثرتر است.

براى دفع كرم كدو دمكردۀ ريشۀ انار از ساير قسمتها مؤثرتر است (اثر آلكالوييد پلهتيهرين) و مضمضه با دمكردۀ ريشۀ آن براى تسكين درد دندان بسيار مؤثر است.

اگر در جوشانيدۀ پوست بنشينند براى قطع سيلان مفرط ترشحات عادت ماهيانه و همچنين در مواردى كه مقعد بيرون آمده باشد، مفيد است.