آلوبالو - گيلاس

درختى است از خانوادۀ Rosaceae به فارسى نوع شيرين آن را «گيلاس» و انواع ترش وحشى آن را با نامهاى مختلفى از جمله «آلوبالو» ، «آلىبالى» ، «آلوى بوعلى» گويند. ضمنا در مناطق مختلفه ارقام وحشى نامهاى محلى نيز دارند كه در مورد هر رقم جداگانه ذكر خواهد شد.

در كتب طب سنتى بهطور كلى با نام «قراصيا» ، «قراسيا» ، «جراسيا» و نوع شيرين يا گيلاس را «قراصياى شيرين» و نوع ترش آن را «قراصياى ترش» نام مىبرند. به فرانسوى بهطور كلى نوع شيرين يا گيلاس را Cerise و درخت آن راCerisier و به انگليسى Cherry و درخت آن را Cherry tree گويند و نوع ترش يا آلبالو را Griotte و درخت آن راGriottier و Merise و Merisier نامند.

در زير بهطور جداگانه نام علمى و محل رويش و نامهاى محلى و خواص گونههاى مختلف اين جنس شرح داده مىشود:

u200a١u200a. گيلاس: نام علمى گونه وحشى يا جد درختان پرورشى گيلاس Cerasus avium) L. (Moench. و مترادفهاى آنPrunus avium L. و Prunus cerasus L.

var avium L. و Cerasus dulci Borck. مىباشد.

به فرانسوى Cerisier des bois و Cerisier des oiseuax و Guignier sauvage و به انگليسى Cherry tree و Wild Cherry tree و Bird Cherry و Sweet cherry ناميده مىشود.

انواع پرورشى گيلاس را به فرانسوى Bigarreau و Guigne و درخت آن را Bigarreautier و Guignier و به انگليسى Cherry tree مىنامند.

اين درخت در اروپا و آسيا انتشار دارد. در ايران در سرتاسر جنگلهاى شمال از طوالش تا گرگان بهطور خودرو مىرويد. نامهاى محلى آن در آستارا «گيلاس» ، در نور و كجور «الوكك، آلوكك و هلىكك» ، در مازندران «سياههلى» ، در شيرگاه «هلار» ، در گرگان «آلىكك» ، در طوالش «گيلهبند» ، در شهسوار «هلدانه» و در كتب قديم با نام كرزبرّى آمده است.

مشخصات گيلاس

درختى است بزرگ كه بلندى آن تا u200a٢٠u200a متر مىرسد، پوست تنۀ درخت تيره، پوست شاخههاى جوان آن صاف سبز و سپس قهوهاى و سرخ براق مىشود. برگها تخممرغى با نوك كشيده، با دندانههاى ارهاى. گلها سفيد، ميوۀ آن شفت كروى كوچك به قطر يك سانتىمتر كمى سرخ يا سياه براق، مزۀ آن ترش و شيرين، هستۀ آن تخممرغى است.

ميوۀ گيلاس پرورشى درشت، شيرين، آبدار و بسيار لذيذ است. ارقام Bigarreaux و Guignes و ساير ارقام شيرين از طريق انتخاب و كارهاى اصلاح نژاد از گونه وحشى Prunus avium به دست آمدهاند و ارقام گيلاس كه شيرين و كمى ترش هستند از آميختن ارقام شيرين نظير Bigarreau و ترش نظير Griotte به دست آمدهاند.

u200a٢u200a. آلوبالو: به فرانسوى Griottier و Merisier و به انگليسى Sour cherry و Wild cherry گفته مىشود. درختى است از خانوادۀ Rosaceae نام علمى آن Cerasus vulgaris Mill. و مترادف آن Prunus cerasus L. است و آن را Cerasusacida نيز مىگويند.

درخت يا درختچۀ آلوبالو در ايران در ارتفاعات درۀ كرج، دامنههاى اشترانكوه و در خرمآباد لرستان بهطور خودرو ديده مىشود و در باغهاى ايران كاشته مىشود.

مشخصات آلوبالو

آلوبالو درختى است كوچك يا درختچهاى است كه برگهاى آن سبز و كوچكتر از برگهاى گيلاس و گلهاى آن سفيد مىباشد.

ميوۀ آن كوچكتر از گيلاس به رنگ قهوهاى تيره يا سياه، ترش، كمى تلخ و آبدار است. هستۀ آن تخممرغى مىباشد.

u200a٣u200a. آلوبالوى تلخ: به فرانسوى Mahaleb يا Cerisier-Seint-Lucie و Cerisier odorant و به انگليسى Rock cherry وPerfumed cherry و The St. Lucie's cherry گفته مىشود. از خانوادۀ Rosaceae نام علمى آن Cerasus mahaleb) L. (Mill. و مترادف آن Prunus mahaleb L. مىباشد.

اين درخت بومى اروپاى جنوبى است و در آسيا و امريكا نيز انتشار دارد. در ايران در جنگلهاى ارسباران، لرستان، كردستان، بختيارى و همچنين در همدان و درۀ كرج مىرويد. در ايران بهطور كلى (محلب) گفته مىشود و در لرستان «ملحو» ، در كرج «ملحم» ، در پشتكوه «ملو» و در سردشت «كنره-كنر» ناميده مىشود.

مشخصات آلوبالوى تلخ

درختى است به بلندى تا u200a١٠u200a متر، پوست تنۀ آن تيره ولى شاخههاى جوان آن ابتدا سبز و سپس قهوهاى مىشود.

برگها سبز روشن براق صاف تخممرغى با نوك كمى كشيده و قاعدۀ قلبى، رگبرگ پشت برگ خزى است به ابعاد u200a٨u200a-u200a۶u200a*u200a۶u200a-u200a۵u200a سانتىمتر كه با دمبرگى به طول u200a٣u200a سانتىمتر به شاخهها متصل هستند. گلهاى آن سفيد و معطر با عطر بادام تلخ است. ميوۀ آن شفت تخممرغى صاف به رنگ ابتدا زرد و سپس سرخ و سياه و ترشمزه به ابعاد u200a١٢u200a-u200a٧u200a*u200a١٠u200a-u200a۶u200a ميلىمتر است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در برگهاى گيلاس باريوم ^u200a١u200aوجود دارد و در ميوۀ آن u200a١۵u200a-u200a١٠u200a درصد قند يافت مىشود. در آلوبالو كه ترش است مقدار اسيدها بيشتر و بخصوص داراى اسيد سيانيدريك ) HCN( است.

در هستۀ آلوبالو مقدار HCN بيشتر و از نظر دارويى جانشين HCN مىباشد. در برگ آلوبالو مقدارى پروسيك اسيد ^u200a٢u200aكه همان اسيد سيانيدريك است وجود دارد و لذا عرق برگ آلوبالو از مسكنها مىباشد. در گونۀ محلب از نظر تركيبات شيميايى كومارين، ساليسيليك اسيد، و آميگدالين وجود دارد.

در هريك صد گرم گوشت ميوۀ گيلاس شيرين خام مواد زير وجود دارد:

آب u200a٨٠u200a گرم، پروتين u200a٣u200a/u200a١u200a گرم، مواد چرب u200a٣u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a١٧u200a گرم، خاكستر u200a۶u200a/u200a٠u200a گرم، كلسيم u200a٢٢u200a ميلىگرم، فسفر u200a١٩u200a ميلىگرم، آهن u200a۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٢u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١٩١u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a١١٠u200a واحد بين المللى، تيامين u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۶u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، ويتامين C 10 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

در هندوستان از نظر دارويى از ميوۀ گيلاس به عنوان قابض و تونيك استفاده مىشود. در مورد آلوبالو پوست درخت تلخ، قابض، تببر و ضد نقرس است و مغز هستۀ آن تونيك اعصاب است و در همان مواردى كه HCN يا اسيد سيانيدريك به كار مىرود و در همان حد مجاز از نظر مقدار، تجويز مىشود.

در مورد محلب از مغز هستۀ آن به عنوان جانشين HCN و در همان مواردى كه HCN مصرف مىشود تجويز مىگردد و چون به علت وجود گلوكوزيد آميگدالين در آن كه مولد HCN است، سمّى مىباشد، مصرف داخلى و اصولا مصرف آن بايد با كمال احتياط صورت گيرد. به علاوه تونيك اعصاب است و در موارد عقربزدگى مفيد مىباشد.

از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گيلاس و آلوبالو و يا بهطور كلى طبق اصطلاح آنها قراصيا، وقتى كه ميوۀ خام است كمى سرد و خشك و قابض و همينكه نيمرس و سرخ و ترش شد، بيشتر سرد و خشك ولى وقتى كه كاملا رسيد و شيرين و آبدار و قرمز تيره يا سياهرنگ شد گرم و تر است. در مورد خواص آن معتقدند كه گيلاس براى رفع خشونت حلق و ريه مفيد است ولى چون معده را ضعيف و غذا را ترش مىنمايد و مانع هضم سريع غذا مىشود، توصيه اين است كه بعد از غذا خورده نشود و اگر بىدرنگ بعد از غذا خورده مىشود براى رفع عوارض آن بايد از جوشانده يا دمكردۀ گياهان گرم و مقوى براى كمك به تسريع هضم غذا استفاده نمود.

گيلاس تازه ملين است. آلوبالو عطش را تسكين مىدهد، حدت و حرارت خون و صفرا و آشفتگى، دلبههمخوردگى، قى صفراوى و اسهال را تسكين مىدهد. مقوى معده و كبد گرم است. قابض است و نيروى قابضۀ خشك آن بيشتر از تازۀ آن است.

اگر مغز هستۀ آن را كوبيده عصاره گرفته و با u200a١u200a/u200a٠u200a وزن آن رازيانه بخورند براى خرد كردن سنگ كليه و مثانه و التيام قرحههاى مجراى بول و سوزش مجراى بول نافع است. قاعدهآور مىباشد. دمكرده يا جوشاندۀ دم گيلاس و آلوبالو مدرّ است و بايد دم گيلاس يا آلبالو را قبلا در آب سرد مدت u200a١۵u200a-u200a١٠u200a ساعت خيسانده و بعد جوشاندۀ u200a٣٠u200a در هزار آن را تهيه و پس از صاف كردن به عنوان مدر مصرف نمود. شربت آلوبالو و گيلاس براى كاهش تب و براى مبتلايان به ناراحتىهاى كبدى و ورمهاى مزمن روده و معده و كليه تجويز مىشود. از دمكردۀ پوست درخت آلوبالو به عنوان قابض و تببر استفاده مىشود.

صمغ قراصيا

درختان گيلاس و آلوبالو اغلب صمغى از خود بيرون مىدهند كه به فارسى «انگوم» ، «جدو» ، «زدو» ، «ازدو» و «صمغ فارسى» گويند و به فرانسوى Gomme notras ناميده مىشود. اغلب درختان خانواده Rosaceae نظير هلو، زردآلو، گوجه، آلو و. . . نيز از اين نوع صمغ ترشح مىكنند، رنگ آن زرد تيره و از نظر شيميايى داراى مادهاى به نام سرازين ^u200a١u200aاست. فرق اين ماده با آرابين ^u200a٢u200aكه در صمغ عربى است، اين است كه در آب سرد حل نمىشود ولى چون آن را بجوشانند در آن تغيير حاصل و شبيه صمغ عربى مىشود.

خواص-كاربرد

صمغ قراصيا از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه اخلاط لزج را قطع مىكند، بنابراين براى رفع خشونت قصبه ريه نافع است ضمنا براى روشن شدن رنگ صورت و تحريك اشتها و خرد كردن سنگ مثانه نيز مفيد است. اگر با آب سرد خورده شود، براى تسكين سرفههاى مزمن مفيد است و مقدار خوراك آن u200a۵u200a گرم است. ماليدن آن براى افزايش ديد چشم و رفع خارش و جرب پلك مفيد است و ماليدن آن به پوست پاككننده و جلادهنده است.

نظرى به باورهاى غير علمى و همچنين تحقيقات علمى جديد دربارۀ
خواص درمانى گيلاس در مغربزمين

در كتب طب سنتى يونان قديم آمده است كه پزشكان، گيلاس را براى درمان صرع تجويز مىنمودهاند. در قرن نوزدهم و در سالهاى u200a١٩٢٠u200a و پس از آن در امريكا پزشكان از گيلاس سياه براى معالجۀ سنگ كليه و ناراحتىهاى كيسه صفرا استفاده مىكردند. در u200a١٩۵٠u200a دكتر لودويگ بلو ^u200a٣u200aدر كتابى كه با عنوان گزارشهاى تكزاس در زيستشناسى و پزشكى منتشر كرده ادعا نموده است كه او عدهاى از بيماران مبتلا به نقرس را كه براى راه رفتن ناچار به استفاده از چرخ ^u200a۴u200aبودند با تجويز خوردن u200a٨u200a-u200a۶u200a گيلاس در روز درمان كرده است و ما دام كه به خوردن گيلاس ادامه مىدادند نقرس از آنها دور بوده است. دكتر لودويگ دربارۀ اين ادعاى خود هيچ گونه توجيه علمى ارائه نداده ولى اضافه مىكند كه حد اقل u200a١٢u200a بيمار ديگر مبتلا به نقرس نيز كه از رژيم گيلاس و يا خوردن عصارۀ گيلاس استفاده كردند شفا يافتند. در مجلۀ پرى ونشن ^u200a١u200aنيز توصيههايى در اين باره درج شده و به علاوه تعداد زيادى از مردم مبتلا به نقرس نيز اعلام كردهاند كه با خوردن روزانه u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a عدد گيلاس قرمز يا سياه در ابتداى امر و سپس ده گيلاس در روز نقرس آنها كنترل شده است.

توجه شود كه نظريات فوق ظاهرا توجيه علمى جديد ندارد و فقط براى استحضار اهل تحقيق در اينجا آمده است ولى آنچه كه در تحقيقات علمى جهان تحقق يافته اين است كه طبق آزمايشهاى علمى جديد كه دربارۀ خواص درمانى گيلاس شده محقق شده است كه عصارۀ گيلاس يك ضد باكترى قوى بر ضد فساد دندان و يا به اصطلاح كرمخوردگى دندان است. در يك بررسى علمى كه در مركز تحقيقات دندانپزشكى فورسيت ^u200a٢u200aبه عمل آمده دريافتهاند كه عصارۀ گيلاس سياه تا u200a٨٩u200a درصد فعاليت آنزيمهايى كه موجب تشكيل پلاكهاى دندانى ^u200a٣u200aمىشوند متوقف كرده است.

پلاكهاى دندانى تودهاى از موجودات ذرهبينى سقزىشكل مىباشند كه در قسمت تاج دندان رشد كرده و تا ريشۀ دندان گسترش مىيابند و پيشاهنگ كرمخوردگى و فساد دندان مىباشند.