انبه

در كتب طب سنتى با نامهاى «انبج» ، «انبه» ، «انب» ، و «نغزك» آمده است. به فرانسوى Mangue و Manguos و به انگليسى Mango گويند. ميوۀ درختى است كه درخت آن را به فرانسوى Manguier و به انگليسى Mango tree نامند. گونۀ مورد نظر در اين بخش انبۀ هندوستان است كه Manguier des Indes ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀAnacardiaceae ، نام علمى آن Mangifera indica L. مىباشد و مترادفهاى آن Mangifera domestica Gart. و M. gladiata Boj. و M. viridis Boj.

و M. rubra Boj. از طرف گياهشناسان نامگذارى شده است.

مشخصات

درخت بزرگى است كه ارتفاع آن تا u200a١٢u200a متر مىرسد. برگهاى آن نيزهاى، گلهاى آن به صورت خوشهاى در انتهاى شاخه گلدهنده است. ميوۀ آن تخممرغى شكل خوراكى و شيرين است. گوشت شيرين كه داخل آن يعنى در مركز ميوه به صورت هستۀ بزرگى قرار دارد. اين درخت بومى هندوستان و مالزى و مالت است و حاليه در ساير مناطق آسياى حاره نظير جاوه كاشته مىشود. در ايران در جنوب كاشته مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى وجود مانگىفرين ^u200a١u200a، مانگين ^u200a٢u200aو رنگ زردى به نام پيورى يا پيورى يلوداى ^u200a٣u200a، بنزوئيك اسيد ^u200a۴u200a، سيتريك اسيد و در حدود u200a١٠u200a درصد تانن در آن گزارش شده است [والنزوئلا]. هستۀ آن منبع غنى از مواد چرب و هيدراتهاى كربن و تانن و گاليك اسيد ^u200a۵u200aاست. روغن ثابت موجود در آن شامل اولئو ديستآرين ^u200a۶u200aاست. در خاكستر آن كلسيم، منيزيم و فسفر يافت مىشود. تجزيۀ شيميايى هستۀ آن نشان مىدهد كه در آن آلكالوئيد و گلوكوزيد و ساپونين ^u200a٧u200aو اسانس وجود ندارد [كارئون]. گلهاى انبه در حدود u200a٠۴u200a/u200a٠u200a درصد اسانس دارد و از پوست درخت مانگىفرين جدا شده است.

در ريشۀ آن مانگىفرين، فريدلين ^u200a٨u200aو بتاسيتوسترول ^u200a٩u200aيافت مىشود.

در هريك صد گرم ميوۀ خام انبه مواد زير موجود است:

آب u200a٨١u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٨u200a/u200a١۶u200a گرم، كلسيم u200a١٠u200a ميلىگرم، فسفر u200a١٣u200a ميلىگرم، آهن u200a۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، سديم u200a٧u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a١٨٩u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a۴٨٠٠u200a واحد بينالمللى، تيامين u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٠۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين u200a١u200a/u200a١u200a ميلىگرم، ويتامين C 35 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

پوست درخت قابض است و در موارد ديفترى و روماتيسم و خونريزى از رحم، مصرف دارويى دارد.

صمغ انبه از نظر خواص طبى جانشين صمغ عربى است و از گرد آن براى معالجۀ ترك پا و جرب پوست استفاده مىشود (جرب بيمارى پوستى مسرى است كه عامل آن ساركوپتس اسكامبيهاى ^u200a١u200aمىباشد) . و به علاوه صمغ آن به عنوان داروى ضد سيفيليس به كار مىرود.

عصارۀ برگ، پوست، ساقه و ميوۀ نارس انبه به مقدار محدودى خاصيت ضد باكترى بر ضد مايكروكوكوس پيروژنس واريته اورئوس ^u200a٢u200aدارد. ميوۀ رسيدۀ آن خاصيت ضد قارچى دارد. معمولا از جوشاندۀ برگ، ساقه، ميوه، هسته و صمغ آن در پزشكى استفاده مىشود. مغز هستۀ آن قابض است و عارى از مواد سمى و داراى مقدارى آمينواسيد است. گرد مغز هستۀ آن به عنوان ضد كرم و در موارد بواسير خونى به كار مىرود.

گوشت ميوۀ رسيدۀ انبه عطش را تسكين مىدهد و جريان خون را رونق مىبخشد [استوارت]. در حالى كه پوست ميوه خاصيت تونيك و مقوى دارد [راجر]. ميوۀ نارس انبه را قطعهقطعه كرده و خشك مىكنند و در موارد سپتىسميا ^u200a٣u200aبه كار مىبرند [پالو: اوكابه]. (سپتىسميا حالت بيمارى است كه در نتيجۀ وجود تعداد زيادى ميكربهاى بيمارىزا در خون شخص مريض ايجاد مىشود) . از خيساندۀ برگهاى آن به عنوان خنككننده مثل چاى دم مىكنند و مىخورند [استوارت]. براى كاهش تب و سرماخوردگى نيز از كمپرس يا حمام يا آب خيس كرده و دمكردۀ آن استفاده مىشود [استوارت].

از گرد برگهاى سوخته و زغالشدۀ آن براى تهيۀ مشمع به منظور كندن زگيل استفاده مىشود و به علاوه براى بند آوردن خونريزى نيز از گرد آن استفاده مىشود [اوكابه*]. در فيليپين از پوست ريشۀ آن به عنوان مدرّ [هاو]، قابض [گررو*]، بندآورندۀ خون و ضد روماتيسم [راجر]استفاده مىشود.

در موارد روماتيسم گرد پوست ريشۀ آن را به مقدار زياد دم مىكنند، بدن و مواضع دردناك روماتيسمى را حمام مىكنند و از آن براى شستوشو به منظور جلوگيرى و يا قطع ترشحات مهبل نيز استفاده مىشود [مىنات*].

از مغز هستۀ آن براى معالجۀ سرماخوردگى و سرفههاى سخت استفاده مىشود [لوئى**]و همچنين براى قطع اسهالهاى سخت، بواسير خونى و قطع خونريزى رحمى خارج از موعد قاعدگى نيز كاربرد دارد [هولمز]. مغز هستۀ آن را بو داده و مىخورند ضد اسهال است و كرمكش [رومفيوس*]. از رزين آن براى التيام زخمهاى دهان [گررو*]و همچنين به عنوان ضد سيفيليس [راجر]و معالجۀ اسهال خونى استفاده مىشود [مىنات*]. اگر صمغ آن را با روغن و آب ليمو مخلوط نمايند براى رفع ناراحتىهاى پوست بسيار مؤثر است [گوام].

انبه از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى، ميوۀ خام و نارس آن سرد و خشك و مولد بلغم و سودا و ميوۀ رسيدۀ شيرين آن گرم و خشك است. از نظر خواص بسيار مقوى است و براى اعضاى رئيسۀ بدن، جهاز تنفس، مرى، معده، رودهها و كليه نافع است. مقوى مثانه و نيروى جنسى است و درخشانكنندۀ رنگ چهره و خوشبوكنندۀ دهان است. خفقان، سردرد سرد، تنگى نفس، سرفه، بواسير، اسهال، عطش، ضعف، كسالت و سستى بدن را رفع مىكند و ترشح ادرار را افزايش مىدهد و با اينكه قابض است در عين حال به مزاج انسان لينت مىدهد.

انبه براى گرممزاجان مضر است بخصوص در مواقعى كه معده خالى باشد و از اين نظر بايد با سكنجبين يا آبدوغ سرد خورده شود.

انبه از نظر هضم ثقيل و نفاخ است و ايجاد بيمارىهاى سوداوى و خارش و جرب و دمل مىنمايد. از نظر نفخ آن بايد با زنجبيل خورده شود و يا اينكه روى گوشت آن نمك بريزند و يا مخلوطى از زنجبيل و نمك روى آن بريزند و بخورند. كبد را ضعيف مىكند و از اين نظر بايد با شربت زرشك و سكنجبين آن را خورد. براى لثه و دندان مضر است و اسپرم را رقيق مىكند و براى چاق شدن و تقويت نيروى جنسى بايد روى آن شير تازه خورد.

ميوۀ تازۀ ترش آن صفرا را تسكين مىدهد و اشتهاآور است و براى بلغمى و سوداوى مزاجها مضر است، از مغز هستۀ آن براى تسكين آسم استفاده مىشود.

لاتكس يا شيرابۀ آن بسيار گرم و زخمكنندۀ پوست است و بوى تند نامطبوعى شبيه بوى بنۀ نارس (ميوۀ نوعى پستۀ وحشى) دارد و براى رفع ناراحتى آن بايد روى محلى از پوست كه شيرابۀ انبه ريخته شده روغن ماليد.

گل انبه و مغز هستۀ انبه بسيار سرد و خشك است، اسهال را بكلى بند مىآورد و خشككنندۀ و بندآورندۀ اسپرم مىباشد بخصوص كه اگر مغز هستۀ آن را كمى بو داده باشند و اگر شكوفۀ تازۀ آن را خشك كرده و هر روز در حدود u200a۴u200a-u200a٣u200a گرم آن را با u200a١٢u200a-u200a١٠u200a گرم شكر بخورند از سيلان جريان زياد اسپرم و سرعت انزال جلوگيرى مىنمايد. اگر برگ و گل را ساييده و در آب خيس كرده و مخلوط نمايند، مضمضه با اين آب مقوى دندان و لثه و محكمكنندۀ آنهاست. پاشيدن خاكستر چوب و گردبرگ آن براى جلوگيرى از خونريزى مفيد است و دود كردن برگ خشك آن در چپق يا سيگار براى دفع بادهاى كليه نافع است و همچنين دود كردن پوست خشك درخت انبه نيز همين خاصيت را دارد.

ماليدن آب برگهاى جوان انبه و همچنين ماليدن روغن انبه يعنى روغنى كه در آن پوست انبۀ خام در آفتاب پرورده شده باشد، براى درازى و سياهى مو و جلوگيرى از ريزش مو مفيد است.

در بعضى از موارد قنادها از مغز هستۀ انبه به جاى مغز بادام شيرين استفاده مىنمايند. معمولا قبل از خوردن ميوۀ رسيدۀ انبه بايد ريشههاى آن را قطع كرد و به علاوه قسمت سر آن را كه شيرابه يا لاتكس دارد، بريده و پس از آن بخورند، هرچه ميوه بيشتر رسيده باشد مقدار شيرابۀ آن كه متقرّح و مجروحكنندۀ پوست و فوقالعاده گرم است، كمتر مىشود.