نخود

به فارسى «نخود» و «نخودچى» و در كتب طب سنتى با نام عربى آن «حمّص» نامبرده مىشود. به فرانسوى Chiche وPois chiche و نوع معروف و مرغوب اسپانيايى آن را Garbanzo گويند و به انگليسى Chickpea و Garbanzos وGarbanzo bean گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ بقولات Leguminosae تيره فرعى Papilionaceae نام علمى آنCicer arietinum L. مىباشد.

مشخصات

نخود رسمى گياهى است يكساله و كوتاه، بلندى بوتۀ آن در حدود يك وجب پوشيده از تار. برگهاى آن مركب پرى فرد داراى u200a١٧u200a-u200a١٣u200a عدد برگچه كوچك تخممرغى دندانهدار و بدون پيچك. گلهاى آن سفيد و صورتى و آبى است. ميوۀ آن نيام و غلاف آن كوچك متورم و داراى نوكتيز بطول u200a٣u200a-u200a٢u200a سانتىمتر و عرض u200a٢u200a-u200a۵u200a/u200a١u200a سانتىمتر كه در آن يك دانه نخود به رنگ نخودى يا سياه قرار دارد. اين گياه بهطور پرورشى در اكثر مناطق ايران كاشته مىشود و از حبوبات پرمصرف در ايران است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در هريك صد گرم دانۀ نخود رسمى سفيد در حدود u200a٠٠٩u200a/u200a٠u200a ميلىگرم ارسنيك وجود دارد و بعلاوه وجود اكساليك اسيد، استيك اسيد ^u200a١u200a، ماليك اسيد و يك اسيد ديگر در گياه نخود گزارش شده است و بررسىهاى ديگرى نشان مىدهد كه ارژىنين، تايروزين، ليسين ^u200a٢u200a، سيستين ^u200a٣u200aو تريپتوفان در نخود وجود دارد. مطالعات ديگرى وجود كاروتنوئيد و ويتامينهاى A ، D و E را كه در چربى حل مىشود، در نخود مشخص نموده است. نخود از نظر ويتامينهاى گروه B غنى است.

تجزيۀ نخود نشان داده است كه لسيتين، فيتين و ساپونين در گياه يافت مىشود و در دانۀ نخود در حدود u200a۵u200a-u200a۴u200a درصد يعنى بيش از ساير حبوبات روغن ثابت وجود دارد.

وجود سه مادۀ متبلور بيوكانين ^u200a۴u200aA ، بيوكانين ^u200a۵u200aB و بيوكانين ^u200a۶u200aC در جنين تازۀ نخود در حال جوانه زدن تأييد گرديده است و سرانجام نخود از لحاظ مقدار مواد معدنى پتاسيم، آهن، فسفر و كلسيم نيز غنى مىباشد.

در هريك صد گرم دانۀ نخود خشك خام در حدود u200a٢٠u200a گرم پروتئين، u200a۵۵u200a گرم هيدراتهاى كربن (نشاسته و. . .) ،u200a١٠u200a گرم آب،u200a٣u200a گرم خاكستر،u200a١۵٠u200a ميلىگرم كلسيم،u200a٣٣٠u200a ميلىگرم فسفر،u200a٩u200a/u200a۶u200a ميلىگرم آهن،u200a٢۶u200a ميلىگرم سديم و u200a٧٩٧u200a ميلىگرم پتاسيم وجود دارد و به علاوه داراى u200a۵٠u200a واحد بين المللى ويتامين A ،u200a٣١u200a/u200a٠u200a ميلىگرم تيامين،u200a١۵u200a/u200a٠u200a ميلىگرم رايبوفلاوين و u200a٢u200a ميلىگرم نياسين است.

خواص-كاربرد

نخود از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است. سبز آن كمى تر است. از نظر خواص كمى ملين است و مقوى ريه و افزايندۀ حرارت غريزى مىباشد. خونساز است و بسيار مغذى و چاقكننده و اشتهاآور. اگر نخود را يك شب در سركه خيس كرده و صبح ناشتا بخورند و در آن روز چيز ديگرى نخورند براى كشتن كرم معده نافع است. خوردن آب نخود پخته (نخود آب) با قدرى نمك بازكنندۀ گرفتگىها و مدر است و براى درد سينه و زخمهاى ريه نافع مىباشد. اگر نخود را در آب خيسانده و خام بخورند و آب خيسكردۀ آن را با كمى عسل روى آن بياشامند براى اعادۀ نيروى جنسى بسيار مؤثر است. اگر حليم نخود با سركه خورده شود و در آب پخته نخود بنشينند براى اصلاح بيمارىهاى مقعد و پاك كردن رحم و اخراج انگل معده مؤثر است. خوردن آب خيسكردۀ نخود براى تحليل ورم لثهها و تسكين درد دندان نافع است.

روغن نخود خيلى گرم و خشك است و مقوى مو و نيروى جنسى مىباشد و براى تسكين درد دندان و سردرد مفيد است. ماليدن روغن نخود به موضع براى تقويت نيروى جنسى مفيد است. نخود مضر مثانه است و از اين نظر بايد با خشخاش خورده شود.

نخود ايجاد نفخ و گاز مىكند و تازۀ آن بخصوص خيلى ثقيل است و از اين نظر بايد با زيره و شبت خورده شود و اشخاص گرممزاج با سكنجبين بخورند.

آشاميدن آب پس از خوردن نخود مضر است.

شبنم نخود Acidum cicericum يا Acide cicerique و به انگليسى Ciceric acid نامبرده مىشود. شبنم نخود مادۀ بسيار ترشى است كه از مجموع چند اسيد از جمله استيك اسيد، اكساليك اسيد و ماليك اسيد تشكيل مىشود. در ايران سابقا بوته نخود در نائين و قزوين و بعضى مناطق ديگر مرسوم بوده است كه صاحبان مزارع نخود در فصل رسيدن نخود پارچۀ بزرگ پنبهاى را خيس كرده شبها روى بوتههاى نخود در مزرعه مىكشيدند، در اثر تماس پارچه با بوتههاى سبز نخود و تبخير گياه و به علاوه ايجاد شبنم روى بوتهها پارچه با مخلوط اسيدهاى فوق آغشته مىشد و صبح پارچه را جمع كرده و در اثر چلانيدن و فشردن آن مايع ترشى از آن گرفته و به نام شبنم نخود براى چاشنى غذا در آشپزخانه مصرف مىكردند. اين شبنم نخود و عصارۀ ترش اسيدى نخود در طب سنتى هند براى كنترل اسهال خونى و رفع يبوست و رفع سوءهاضمه و همچنين در موارد مارگزيدگى كاربرد دارد.