كنجد

در كتب طب سنتى با نامهاى «سمسم» ، «سمسم» آمده است. به فرانسوى Sesame و به انگليسى Sesame گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Pedaliaceae نام علمى آن Sesamum indicum L. و مترادفهاى آن: S. orientale L. وS. oleiferum Moench. از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

كنجد گياهى است يكساله كه ارتفاع بوتۀ آن u200a١۵٠u200a-u200a۶٠u200a سانتىمتر مىباشد. برگها داراى دمبرگ، بيضى، باريك، دراز و نوكتيز هستند. گلهاى آن به رنگ سفيد يا قرمز بهطور تك و منفرد در كنار برگهاى قسمت انتهاى ساقه ظاهر مىشود.

ميوۀ آن به صورت كپسول است كه محتوى در حدود u200a٢٠٠u200a عدد تخم يا دانه كنجد با رنگهاى متفاوت، سفيد، سياه و قهوهاى شبيه به دانۀ كتان ولى كوتاهتر از آن است.

وطن اين گياه هندوستان است ولى ارقام مختلف آن در ايران و ساير مناطق عالم كاشته مىشود. در ايران كاشت بذر كنجد معمولا همراه و همزمان با نخود و لوبيا انجام مىگيرد. در هندوستان معمولا در فصل باران كاشته مىشود و برداشت آن بايد در فصل خشك انجام گيرد. رسيدن و به دانه نشستن كنجد u200a۴u200a-u200a٣u200a ماه طول مىكشد.

روغن كنجد را اگر از كنجد پوست نگرفته بگيرند آن را «دهن الحلّ» نامند و خيلى لزج است ولى اگر از كنجد پوست گرفته بگيرند لزوجت آن كمتر است.

ساييده يا كوبيدۀ كنجد را بدون اينكه روغن آن را استخراج كنند «ارده» نامند.

روغن كنجد از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و تر است و قدرت خواص آن تا هفت سال مىماند. خوردن آن با داروهاى مناسب بازكنندۀ گرفتگىها و انسداد است و لينت مزاج مىدهد و مرطوبكننده است. براى رفع تنگىنفس و سرفۀ خشك و زخم ريه و تشنج خشك از خود دانۀ كنجد قوىتر است و از نظر رفع سوزش مجراى بول خاصيت آن نظير دانۀ كنجد مىباشد. در آش و سوپ مريضها بعد از روغن بادام مفيدترين روغنهاست.

قطرۀ جوشانده آن با فلفل سفيد و مصطكى براى باز كردن انسداد گوش مفيد است و اگر با سفيدۀ تخممرغ مخلوط و ماليده شود براى تحليل ورمهاى سفت و ورم چشم و اگر با روغن زيتون و زردۀ تخممرغ مخلوط شود براى رفع ورم چشم و با اسپرزه براى رفع خشونت پوست و خارش بدن و سوختگى آتش نافع است.

ماليدن روغن كنجد به صورت، موجب درخشانى و نرم شدن و شفافيت پوست صورت مىشود. ماليدن روغن كنجد براى زخم آبله و سوختگى آتش نافع است.

براى اشخاص سوداوى مزاج مضر و بطئى الهضم است و معده را سست مىكند و خيلى زود به صفرا تبديل مىشود از اين نظر و براى رفع اين مضار بايد آن را با پياز جوشانيد و با آبليمو و امثال آن خورد.

مقدار خوراك كنجد تا u200a٨u200a گرم و جانشين آن از نظر خواص روغن بادام شيرين است.

ارده

در كتب طب سنتى با نام رهشى آمده است و آن عبارت است از كنجد پوست گرفته بريان كه نرم ساييده شده باشد و به صورت مايع درآيد و روغن آن را نگرفته باشند. از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و تر است. و از نظر خواص معتقدند كه براى تقويت نيروى جنسى و تقويت بدن مفيد است. اگر بهطور غليظ خورده شود ديرهضم و ثقيل است و اشتها را از بين مىبرد براى رفع اين عوارض آن را بايد با عسل و سركه مخلوط كرد و خورد.

ارده نرمكنندۀ سفتىها و ورمهاى سفت داخلى و خارجى است و دملها را نيز نرم مىكند و مسكن درد آن است همچنين ضماد و ماليدن آن نيز همين خواص را دارد.

در مناطق خاور دور از نظر خواص دانۀ كنجد متفق القولاند كه مغذى و نرم كننده است [روا*]. براى نرم كردن سينه مفيد است و ملين و مسهل است. [ابرت].

مدر قاعدهآور است [فوكود]. دانههاى سياه كنجد از نظر خواص ترجيح داده مىشود. اين دانهها به عنوان پادزهر مورد توجه است و به علاوه براى معالجۀ شاخه كنجد

الف) مقطع گل ب) ميوه

بىحسى، كرختى، فلج، يبوست و كاهش فشارخون بالا تجويز مىشود [هاو].

همچنين براى رفع بيمارىهاى رحم توصيه مىشود [ابرت]. روغن دانههاى كنجد جانشين برترى براى روغن زيتون است و به عنوان ظرف براى تهيۀ پمادها، مادۀ مفيدى است و معروف است كه ضد روماتيسم است [گوره*]. براى رفع ميگرن و سرگيجه مفيد است و براى اين كار بايد سر را با آن مالش داد [پتلو*و مىنات*].

برگهاى كنجد لعابزا مىباشد و نرمكننده و محلل است [فوكود]. دمكرده آن براى رشد موى سر نافع است [واناستىنيس-كروزمان*]. دمكردۀ گياه كامل مدر است [مىنات*].

تاريخ شناخت و مصرف كنجد

كنجد يكى از قديمىترين دانههاى روغنى است كه توسط بشر شناخته شده و براى خوراك و به عنوان دارو مصرف داشته است. كاشت كنجد در بين النهرين در درۀ دجله و فرات به u200a١۶٠٠u200a سال قبل از ميلاد برمىگردد.

نام مصرى كنجد Sesemt در ليست u200a٢٠u200a متر طول گياهان دارويى Ebers Papyrus مصر در u200a١۵۵٠u200a سال قبل از ميلاد ثبت مىباشد.

حفارىهاى اخير باستانشناسى در تركيه نشان مىدهد كه بين سالهاى u200a٩٠٠u200a تا u200a٧٠٠u200a قبل از ميلاد در امپراتورى Urartuكه در حال حاضر Armenia مىباشد بذر كنجد كاشته مىشده و كنجد توليد مىشده و از آن روغن كنجد استخراج و براى مصرف مردم عرضه مىشده است.

در داستان على بابا و چهل دزد در كتاب هزار و يك شب آمده است در موقعى كه دزدان براى باز كردن قفل عجيبى احتياج به يك رمز خاص براى باز شدن قفل داشتند نام «كنجد بازكننده» انتخاب شده و با ذكر اين رمز درب باز شده است و اين نشان مىدهد اين رمز با نام كنجد در داستان انتخاب شده است، زيرا فكر مىكردند كه تمام خوانندگان داستان با نام كنجد آشنايى دارند و به علاوه چون كنجد به محض رسيدن از غلاف ميوه كه بهطور ناگهانى باز مىشود به بيرون پرتاب مىشود لذا اين نام را براى باز شدن ناگهانى درب انتخاب كردند.

كنجد كه در قرن هفده و هجده بهطور وسيعى در افريقا كاشته و به عنوان غذا و همچنين مسهل مصرف مىشده است با ورود سياهان افريقا به امريكا اين گياه به امريكا وارد شده و كاشته شده است بهطورى كه هنوز هم اين گياه در ايالات جنوبى امريكا بيشتر مرسوم است.

در حال حاضر توليد كنجد در تمام دنيا در حدود u200a٢u200a ميليون تن در سال مىباشد كه قسمت عمدۀ آن براى روغن كنجد مصرف مىشود. چين بزرگترين توليدكنندۀ آن است پس از آن به ترتيب هندوستان، حبشه، نيكاراگوئه، سودان، مكزيكو، گواتمالا و سرانجام امريكاى شمالى مىباشد.

در ايران نيز مقدار محدودى كاشته مىشود كه دانۀ آن بيش از u200a٩٠u200a درصد براى گرفتن روغن و تهيه ارده براى ساختن حلواارده و مقدار محدودى نيز به شكل دانه مصرف مىشود.

در اروپا و امريكاى شمالى روغن كنجد بمقدار زيادى براى توليد Margarine و ساير روغنهاى خوراكى با كيفيت بالا مصرف مىشود. اشخاصى كه معتقد به مصرف روغن با كلسترول خيلى كم هستند و رژيم كاهش كلسترول دارند روغن كنجد مصرف مىكنند و همين امر موجب شده است كه تقاضاى زيادى در دنيا براى مصرف روغن كنجد باشد، زيرا روغن كنجد يكى از منابع غنى چربىهاى اشباعنشده ^u200a١u200aكه از اين نظر مورد توجه در رژيم غذايى است، مىباشد.

در هندوستان معمول است كه از روغن كنجد به عنوان مقوى و ملين و مسهل در سطح وسيعى استفاده مىشود.

در فرانسه از روغن كنجد در ساختن عطرها، صابونهاى و لوازم آرايش استفاده مىشود.